دانشگاه عالی دفاع ملی ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران) فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس 2588-3674 11 4 2026 02 20 An Aesthetic Study of Collective Memory of War in Iranian Sacred Defense Cinema (Case Study of the Films Didban, Mohajer, and Parvaz dar Shab) مطالعه‌ای زیبایی‌شناختی بر حافظهٔ جمعی جنگ در سینمای دفاع مقدس (مطالعهٔ موردیِ فیلم‌های «دیده‌بان»، «مهاجر» و «پرواز در شب») 3973 FA علیرضا عزیزی گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه دولتی نیشابور، نیشابور، ایران. Journal Article 2025 12 12 In Iranian Sacred Defense cinema of the 1980s, the Iran–Iraq War is framed not merely as a series of historical events but as an experiential and perceptual human condition. Image, narrative, and temporality operate as mechanisms that transmit wartime experience and transform it into a shared collective memory. This study examines these aesthetic mechanisms and their role in the production and stabilization of collective memory—an aspect often overshadowed in prior scholarship by descriptive or historical approaches. The significance of the research lies in its focus on the formal and perceptual dimensions of Sacred Defense cinema, avoiding a reduction of war films to event-centered or overtly ideological narratives. The main research question asks how Sacred Defense cinema contributes to the formation and stabilization of collective memory through aesthetic means.<br /><br />Using a qualitative, text-based methodology, the study conducts an aesthetic analysis of narrative structure, cinematic temporality, and visual logic in three selected films—Didban, Mohajer, and Parvaz dar Shab. The findings demonstrate that experience-centered narration, emphasis on stillness and waiting, slow and contemplative temporality, visual economy, and the omission of explicit violence shift war from a historical event to a shared perceptual condition. Furthermore, the portrayal of the combatant as a situational moral agent contributes to the formation of an ethical memory of war. Accordingly, the aesthetic language of Sacred Defense cinema in the 1980s functions as a cultural mechanism for producing and stabilizing a durable collective memory of war. جنگ ایران و عراق در سینمای دفاع مقدس دههٔ ۱۳۶۰ بیش از آنکه به‌مثابه مجموعه‌ای از رویدادهای تاریخی بازنمایی شود، در قالب تجربه‌ای ادراکی و انسانی صورت‌بندی شده است. در این سینما، تصویر، روایت و زمان‌مندی به سازوکارهایی بدل می‌شوند که امکان انتقال تجربهٔ جنگ و تبدیل آن به حافظه‌ای مشترک را فراهم می‌سازند. مسئلهٔ پژوهش حاضر تبیین همین سازوکارهای زیبایی‌شناختی و نسبت آن‌ها با فرایند شکل‌گیری و تثبیت حافظهٔ جمعی جنگ است؛ امری که در بسیاری از مطالعات پیشین، به نفع توصیف تاریخی یا محتوایی آثار، کمتر به‌صورت تحلیلی بررسی شده است. اهمیت پژوهش در تمرکز بر لایه‌های فرمی و ادراکی سینمای دفاع مقدس و پرهیز از تقلیل آن به روایت‌های صرفاً رویدادمحور یا ایدئولوژیک نهفته است.<br /><br />پرسش اصلی پژوهش آن است که سینمای دفاع مقدس چگونه از طریق سازوکارهای زیبایی‌شناختی در شکل‌گیری و تثبیت حافظهٔ جمعی جنگ نقش ایفا می‌کند. روش تحقیق کیفی و متن‌محور است و داده‌ها به شیوهٔ کتابخانه‌ای–اسنادی گردآوری شده‌اند. تحلیل زیبایی‌شناختی روایت، زمان‌مندی و منطق بصری سه فیلم دیده‌بان، مهاجر و پرواز در شب مبنای بررسی قرار گرفته است.<br /><br />یافته‌ها نشان می‌دهد که تجربه‌محوری روایت، برجسته‌سازی سکون و انتظار، زمان‌مندی کند و تأملی، اقتصاد تصویر و حذف آگاهانهٔ خشونت مستقیم، جنگ را از سطح رخداد تاریخی به وضعیت ادراکی مشترک ارتقا می‌دهند. همچنین بازنمایی رزمنده به‌عنوان فاعل اخلاقیِ موقعیتی، به شکل‌گیری حافظه‌ای اخلاقی از جنگ می‌انجامد. بر این اساس، زبان زیبایی‌شناختی سینمای دفاع مقدس دههٔ ۱۳۶۰ را می‌توان سازوکاری فرهنگی دانست که حافظه‌ای جمعی و ماندگار از جنگ تولید و تثبیت می‌کند. https://hds.sndu.ac.ir/article_3973_fb6ffbcd4ce8516b3abe5c2ee7fbd6f2.pdf