دانشگاه عالی دفاع ملی
ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران)فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس2588-367411220250823The Semantic Reconstruction of the Concept of Sacred Defense by Generation Z: A Qualitative Study Based on Grounded Theoryبازسازی معنایی نسل زد از مفهوم دفاع مقدس: پژوهشی کیفی مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد9343741FAمحمود رضارهبر قاضیگروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایرانمریمقربانیگروه علوم سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه اوتاوا، اوتاوا، کانادا0000-0002-1110-576XJournal Article20250808This study intends to understand how Generation Z understands the “Sacred Defense” (Iran-Iraq war) amid advances in culture in contemporary Iran. This generation is temporally distant from the war and has grown up in a digitally-connected, multi-voice context. The article shows how generation Z makes sense of the Sacred Defense in relation to their lived experiences. The study follows a qualitative approach and utilizes grounded theory with a Strauss and Corbin style. Data was gathered and analyzed in accordance with 22 semi-structured, in-depth interviews with young people from ages 18-30 in Tabriz. The results revealed the idea of the Sacred Defense is not treated as a given, historical reality for Generation Z, but rather a text that is subject to depart from its canon. In their encounter with the idea of the Sacred Defense, This generation engages in two strategies: 1. Accepting ethical, national, and revolutionary redefinition; and 2. Resisting through critical re-reading and alternative models. Ultimately, Generation Z's engagement with the Sacred Defense has three consequences: the dynamic redefinition of the Sacred Defense which can actively strengthen national discourse, the sometimes, simultaneous acceptance of criticism (being critical) and belonging to existing Sacred Defense narratives, and the potential disaggregation of the generational connection which can disrupt the transmission of values.هدف این پژوهش، واکاوی چگونگی معناسازی نسل زد از مفهوم دفاع مقدس در بستر تحولات فرهنگی معاصر ایران است. با توجه به فاصله تاریخی این نسل از واقعه جنگ و رشد آنان در چندصدایی هدایت‌شده دیجیتال، مقاله حاضر می‌کوشد تا نشان دهد نسل زد چگونه از طریق تجربه‌های زیسته خود، معنای دفاع مقدس را بازتفسیر می‌کنند. روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد با رویکرد اشتراوس و کوربین است. داده‌ها از طریق ۲۲ مصاحبه عمیق نیمه‌ساخت‌یافته با جوانان ۱۸ تا ۳۰ ساله در شهر تبریز گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم دفاع مقدس برای نسل زد نه به عنوان یک واقعیت تاریخی تثبیت‌شده، بلکه به‌مثابه متنی قابل بازخوانی تلقی می‌شود. این نسل در مواجهه با مفهوم دفاع مقدس، دو راهبرد اصلی اتخاذ می‌کند: 1. پذیرش با بازتعریف اخلاقی، ملی و انقلابی، و 2. مقاومت با بازخوانی انتقادی و خلق الگوهای بدیل. سرانجام، پیامدهای مواجهه نسل زد با دفاع مقدس سه‌وجهی است: تقویت فعال گفتمان ملی از طریق بازتعریف پویای مفهوم دفاع مقدس، تلفیق همزمان انتقاد و تعلق به روایت‌های موجود از دفاع مقدس، و خطر تضعیف پیوند نسلی که می‌تواند انتقال ارزش‌ها را با چالش مواجه کند. همچنین، بازسازی معنایی دفاع مقدس توسط نسل زد، نه نفی گفتمان رسمی بلکه تلاشی برای بازتفسیر گفتمان رسمی بر اساس ارزش‌ها، زبان و تجربه زیسته نسل جدید است.https://hds.sndu.ac.ir/article_3741_c4cd3186891a4f1d040dc66a0d8be464.pdfدانشگاه عالی دفاع ملی
ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران)فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس2588-367411220250823The Relationship Between Military Force and Social Capital in the Holly Defense
(Case Study: Operation Kharazm)پیوند نیروی نظامی و سرمایۀ اجتماعی در دفاع مقدس (مطالعه موردی: عملیات خوارزم)35603740FAمحمدابوالفتحیدانشگاه رازی، کرمانشاه، ایرانسجادرستمیدانشگاه رازیJournal Article20250627The Holly Defense is full of social movements and popular movements that, at different times and places, have determined a favorable outcome in the war for the Islamic Republic of Iran. Accordingly, we cannot look at the Iran-Iraq War solely from a historical-military perspective, but rather, we must examine its dimensions from a social perspective. The aim of the article is to analyze the role of social capital in the retake of the Meymak Heights by analyzing the Kharazm operation in a historical-social framework. The question can be raised as to what factor was effective in determining the outcome of the Kharazm operation and the recapture of the strategic Meymak heights by Iran? Considering the historical data related to the Kharazm operation, it can be said that in addition to the performance of military organizations and military forces, the role of social capital was decisive in creating the success and victory of the Iranians in capturing the Meymak heights. Therefore, the most important factor in determining the desired outcome for the Iranians is the connection between military forces and social factors, such as social capital, in the Kharazm operation.تاریخ دفاع مقدس سرشار از پویش‌های اجتماعی و تکاپوهای مردمی است که در بزنگاه‌ها و گلوگاه‌های مختلف، فرجام مطلوبی را در جنگ تحمیلی برای نظام جمهوری اسلامی ایران ایجاد کرده‌اند. بر این اساس، تنها با نگاهی تاریخی - نظامی نمی‌توان بر مطالعات جنگ ایران و عراق متمرکز شد، بلکه باید از چشم‌انداز اجتماعی، زوایای گوناگون آن را بررسی کرد. بدین ترتیب، هدف مقاله آن است که با بررسی عملیات خوارزم در چهارچوبی تاریخی - اجتماعی، نقش پیوند سرمایۀ اجتماعی و نیروهای نظامی در بازپس‌گیری ارتفاعات میمک، واکاوی و تحلیل شود. این پرسش در ارتباط با موضوع پژوهش مطرح می‌شود که چه عاملی در تعیین فرجام عملیات خوارزم و بازپس‌گیری ارتفاعات راهبردی میمک توسط ایران مؤثر بود؟ با تشریح داده‌های تاریخیِ مربوط به تصرف ارتفاعات راهبردی میمک و اجرای عملیات خوارزم، می‌توان چنین اظهار کرد که افزون بر کارویژۀ سازمان‌های نظامی و عملکرد نیروهای نظامی، نقش سرمایۀ اجتماعی در ایجاد موفقیت و پیروزی ایرانیان در ارتفاعات میمک، بسیار تعیین‌کننده بود. از این‌رو، مهمترین عامل در تعیین فرجام مطلوب برای ایرانیان پیوند مثبت میان نیروهای نظامی و عوامل اجتماعی همچون سرمایۀ اجتماعی، در عملیات خوارزم است.https://hds.sndu.ac.ir/article_3740_31b40f03935078c627331422ac5d6d2a.pdfدانشگاه عالی دفاع ملی
ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران)فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس2588-367411220250823Women's Narratives in Two Defensive Wars: A Comparative Study of Iranian Women's Lived Experiences in the Eight-Year Iran–Iraq War and the 12-Day Iran–Israel Conflictروایت های زنانه از دو دفاع مقدس؛ مطالعه تطبیقی تجربه زیسته زنان ایرانی در جنگ 8 ساله و جنگ 12 روزه61803743FAزهراکوهساریعضو هیئت علمی گروه مطالعات زنان و خانواده، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایرانJournal Article20250627Abstract:<br /><br />This study offers a comparative analysis of Iranian women's lived experiences during two significant periods of national resistance: the eight-year Iran–Iraq war (1980–1988) and the recent 12-day Iran–Israel conflict (2024). The central research question explores how women's roles, actions, and narrative strategies have transformed over the past four decades and what implications these changes carry for resistance discourse and collective memory. Employing a qualitative methodology grounded in content analysis of oral testimonies, media artifacts, and experiential narratives, the research reveals a distinct evolution in women’s forms of engagement. During the first war, women's participation was largely embodied in logistical support, nursing, caregiving, and moral reinforcement of combatants. In contrast, the 12-day conflict witnessed a shift toward active engagement in digital resistance: women created and disseminated narratives through social media, countered hostile propaganda, and mobilized networks of solidarity and resilience within the virtual sphere. The findings suggest that, despite differing forms and tools of expression, women's narratives in both contexts have significantly contributed to sustaining the discourse of resistance, transmitting cultural and spiritual values, and shaping the identity of the Iranian Muslim woman. These narratives not only offer a gendered retelling of wartime history but also serve as potent instruments in soft resistance and cultural diplomacy.این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی تجربه زیسته زنان ایرانی در دو مقطع مهم از تاریخ مقاومت معاصر – جنگ ۸ ساله ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷) و جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل (۱۴۰۳) – به بررسی روایت‌های زنانه از جنگ و نقش‌آفرینی آنان در قالب‌های متفاوت اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌ای می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که چگونه شکل کنش و روایت‌گری زنان ایرانی در فاصله چهار دهه، دچار تحول شده و این تغییر چه پیامدهایی برای گفتمان مقاومت و حافظه جمعی داشته است. با بهره‌گیری از روش کیفی و تحلیل محتوای روایت‌های شفاهی، مستندات رسانه‌ای و اسناد تجربی، این مطالعه نشان می‌دهد که زنان ایرانی در دفاع مقدس نخست بیشتر در قالب‌های امدادگری، پشتیبانی لجستیکی، پرستاری، تربیت فرزندان مقاوم و حمایت از رزمندگان ظاهر شدند، در حالی‌که در جنگ ۱۲ روزه، زنان در میدان جنگ نرم و رسانه‌ای حضور پررنگ‌تری داشتند؛ کنش‌هایی همچون روایت‌گری مجازی، تولید محتوای مقاومتی، افشاگری رسانه‌ای، و ایجاد شبکه‌های حمایت اجتماعی در بستر دیجیتال. این تغییر نه‌تنها نشانگر تحول در ابزارها و فضاهای کنش است، بلکه حاکی از رشد آگاهی، سواد رسانه‌ای و مسئولیت‌پذیری زنان ایرانی در سطح ملی و فراملی است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که روایت‌های زنانه در هر دو دوره، نقش مهمی در تثبیت گفتمان مقاومت، انتقال مفاهیم ارزشی و برساخت هویت زن مسلمان ایرانی ایفا کرده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها منبعی برای بازنویسی تاریخ جنگ از منظر جنسیت هستند، بلکه ابزارهایی مؤثر برای دیپلماسی فرهنگی و مقاومت نرم در سطح جهانی محسوب می‌شوند.https://hds.sndu.ac.ir/article_3743_6ff0a15c336dd2b0c5c226f261d0411c.pdfدانشگاه عالی دفاع ملی
ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران)فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس2588-367411220250823From Promotion to Commitment: Jabama and the Responsible Use of the Israel-Iran Attack News Waveاز تبلیغ تا تعهد: جاباما و استفاده مسئولانه از موج خبر حمله اسرائیل به ایران811083742FAسید نجم الدینموسویاستاد گروه آموزشی مدیریت بازرگانی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران.زینبمحمودی پاچالدکترای مدیریت بازرگانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایرانJournal Article20250817Following the aggressive Israeli attacks on Iran in June 2025, and the subsequent necessity to evacuate certain residential areas and the displacement of some compatriots from their cities of residence, Jabama, through a responsible newsjacking initiative, announced on its social media pages that, given the current conditions, and with the cooperation of Jabama's compassionate hosts, it had arranged for free, installment-based, and specially discounted emergency accommodation in various cities across Iran. The present research aims to analyze social media users' opinions regarding this content and Jabama brand's social responsibility. This is an applied, qualitative research conducted using content analysis. The statistical population included all social media users' comments on this content, from which comments posted on Jabama's Instagram page were selected. Data collection tools included systematic note-taking from the content, and the analysis process was carried out using open, axial, and selective coding. The findings were categorized into three general sections: The first category included codes related to the users' redefinition of the brand, i.e., codes that referred to the brand's characteristics from the perspective of users and audiences who encountered Jabama's content. The second category consisted of codes considered as the brand's emotional and relational capital. The third category comprised codes that symbolically reflected the national brand of Iran.در پی حملات تجاوزگرانه اسرائیل به ایران در خرداد 1404، و به تبع آن الزام به تخلیه برخی مناطق مسکونی و خروج برخی هموطنان از شهرهای محل سکونت خود، جاباما طی یک خبرربایی مسئولانه، با انتشار یک محتوا در صفحات مجازی اعلام نمود که باتوجه به شرایط جاری، با همراهی میزبانان دلسوز جاباما، شرایطی را برای اسکان اضطراری رایگان، اقساطی، با تحفیف وبژه در شهرهای مختلف ایران فراهم کرده‌است. هدف پژوهش حاضر تحلیل نظرات کاربران فضای مجازی به این محتوا و مسئولیت‌پذیری اجتماعی برند جاباما بوده است. پژوهش از نوع کاربردی و کیفی بوده و به روش تحلیل محتوا انجام شده است. جامعه آماری، تمامی نظرات کاربران نسبت به این محتوا بود؛ که از بین آنها، نظرات ثبت شده در صفحه اینستاگرام جاباما انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، یادداشت‌برداری سیستماتیک از محتواها بوده و فرایند تحلیل با بهره‌گیری از کدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شده است. در سه بخش دسته‌بندی گردید: دسته اول، شامل کدهایی بودند که به بازتعریف برند از سوی کاربران می‌پرداخت، یعنی کدهایی که در آنها به ویژگی‌های برند از منظر کاربران و مخاطبانی که با محتوای جاباما مواجه شده بودند، اشاره شده بود. دسته دوم، کدهایی هستند که به عنوان سرمایه عاطفی و ارتباطی برند تلقی می‌شوند. دسته سوم، آن دسته از کدهایی هستند که بازتابی نمادین از برند ملی ایران را به نمایش می‌گذاشتند.https://hds.sndu.ac.ir/article_3742_7deced45ce99a49de1f8b8791c1fddc6.pdfدانشگاه عالی دفاع ملی
ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران)فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس2588-367411220250823Identifying and ranking resources, capabilities and agents of national resource mobilization during sacred defenseشناسایی و رتبه بندی منابع، قابلیتها و عوامل بسیج منابع ملی در دوران دفاع مقدس1091373744FAاصغرمحمدی فاتحدانشیار، دانشکده فرماندهی و مدیریت، دانشگاه امام علی (علیه‌السلام)، تهران، ایرانمحمدرحیم زادهدانشجوی دکترای جامعه شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایرانJournal Article20250317The research aims to investigate the mobilization of national resources during the Holy Defense era, based on the theoretical framework of the resource-based paradigm, the theory of dynamic capabilities, and the components of the theory of resource mobilization. The empirical background of the research was analyzed with a focus on this historical period. A mixed research method (qualitative-quantitative) was used: 1. Qualitative phase: Interviews with 8 veterans of the Holy Defense field to identify resources, capabilities, and effective factors in resource mobilization. 2. Quantitative phase: Distribution of questionnaires among 13 people and ranking of variables using the Friedman test. In both phases, purposive sampling was carried out.<br /><br />Research findings: 1- Identification of components in the qualitative phase: Resources: 5 types (human, moral, socio-cultural, material, organizational.) Capabilities: 5 types (human, managerial, organizational, economic, technological.) Effective factors: 15 factors (Imam Khomeini's role, people, media, women, institutions, etc.). 2- Ranking of components in the quantitative phase: Resources by priority): 1. Human 2. Moral 3. Social-cultural 4. Material 5. Organizational) Capabilities (1. Human 2. Managerial 3. Organizational 4. Economic 5. Technological) Mobilizing factors) Imam Khomeini (first rank), people, radio and television, women, revolutionary committees, medical staff, tribes, thrift culture, clergy, transportation, equipment modernization, ethnicities, students and newspapers. The results of the research show that resource mobilization during the Holy Defense era was based on the triangle of resources, capabilities and command adequacy. These three elements, in harmony, enabled the optimal utilization of limited resources and the transformation of threats into opportunities.پژوهش حاضر با هدف بررسی بسیج منابع ملی در دوران دفاع مقدس، مبتنی بر چارچوب نظریِ پارادایم منبع‌محور، نظریه قابلیت‌های پویا، و اجزای نظریه بسیج منابع طراحی شده است. پیشینه تجربی تحقیق نیز با تمرکز بر این دوران تاریخی تحلیل گردید. روش تحقیق ترکیبی (کیفی-کمی) به کار گرفته شد:۱. فاز کیفی: مصاحبه با ۸ نفر از پیشکسوتان و نویسندگان حوزه دفاع مقدس جهت شناسایی منابع، قابلیتها و عوامل مؤثر در بسیج منابع.۲. فاز کمی: توزیع پرسشنامه (طراحی‌شده از یافته‌های کیفی) میان ۱۳ نفر و رتبه‌بندی متغیرها با استفاده از آزمون فریدمن.در هر دو فاز، نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شد.<br /><br />یافته‌های تحقیق: 1-شناسایی مؤلفه‌ها در فاز کیفی: منابع: ۵ نوع (انسانی، اخلاقی، فرهنگی-اجتماعی، مادی، سازمانی.) قابلیتها: ۵ نوع (انسانی، مدیریتی، سازمانی، اقتصادی، فناورانه.) عوامل مؤثر: ۱۵ عامل (نقش امام خمینی، مردم، رسانه‌ها، زنان، نهادها و...).2- رتبه‌بندی مؤلفه‌ها در فاز کمی:منابع براساس اولویت):۱. انسانی۲. اخلاقی۳. فرهنگی-اجتماعی۴. مادی۵. سازمانی)قابلیتها(۱. انسانی۲. مدیریتی۳. سازمانی۴. اقتصادی۵. فناورانه) عوامل بسیج‌کننده)امام خمینی (رتبه اول)، مردم، رادیو و تلویزیون، زنان، کمیته‌های انقلاب، کادر درمان، عشایر، فرهنگ صرفه‌جویی، روحانیون، ترابری، نوسازی تجهیزات، قومیت‌ها، دانشجویان و روزنامه‌ها. نتایج پژوهش نشان می‌دهد بسیج منابع در دوران دفاع مقدس بر پایه مثلث منابع، قابلیتها و کفایت فرماندهی استوار بود. این سه عنصر به صورت هماهنگ، امکان بهره‌برداری بهینه از منابع محدود و تبدیل تهدیدها به فرصتها را فراهم آوردند. یافته‌ها علاوه بر تبیین الگوی بسیج در گذشته، می‌تواند چارچوبی برای مدیریت بحران در شرایط مشابه ارائه دهد.https://hds.sndu.ac.ir/article_3744_c7008637bd10e473dd3aeeb9a25560eb.pdfدانشگاه عالی دفاع ملی
ناشر: پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس شهید سپهبد پاسدار حاج قاسم سلیمانی (با مشارکت انجمن علمی ژئوپلیتیک ایران)فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس2588-367411220250823Sociological Analysis of the Role of Tribes and Nomads in Sacred Defense: A Case Study of Ilam Provinceتحلیل جامعه‌شناختی نقش اقوام و عشایر در دفاع مقدس: مطالعه موردی استان ایلام1391533745FAعلیرضامرادیاستادیار گروه اجتماعی پژوهشگاه علوم انتظامی و مطالعات اجتماعی فراجا، تهران، ایرانJournal Article20250731Research Summary in 245 Words:<br /><br /><br /><br />**Introduction and Objectives:** This research examines the dimensions of participation, motivations, and effects of the presence of tribes and tribes of Ilam province in the Sacred Defense and the reflection of this participation in their social and cultural structure.<br /><br /><br /><br />**Method:** It was conducted with a qualitative approach and case study method. Data were collected through semi-structured interviews with warriors, veterans, families of martyrs, and informed individuals, as well as reviewing related documents (memoirs, biographies, reports), and analyzed through content analysis.<br /><br /><br /><br />**Findings:** The tribes and tribes of Ilam had an active and extensive participation. Their motivations went beyond national duty, including religious fanaticism, ethnic-tribal zeal, defense of land and honor, and a sense of solidarity with the Iranian nation. Effective presence in the form of tribal groups and battalions, familiarity with the geography of the region, and use of social structure and tribal relations for support were among the prominent features of their participation. The Sacred Defense had profound effects on these societies, including strengthening the sense of national identity, <br /><br /><br /><br />Conclusion: The participation of the tribes and tribes of Ilam was a manifestation of the deep connection between ethnic-tribal identities and national identity in the face of external threats. This participation was rooted in religious and traditional values, and played a vital role in preserving territorial integrity and winning the war. The research shows the need to pay attention to the unique capacities of these groups in strengthening national unity and confronting challenges.دفاع مقدس جمهوری اسلامی ایران، عرصه‌ای بی‌بدیل برای نمایش وحدت و همبستگی ملی بود. در این میان، نقش اقوام و عشایر، به عنوان بخش‌های اصیل و ریشه‌دار جامعه ایرانی، برجستگی خاصی داشت. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تبیین ابعاد مختلف مشارکت، انگیزه‌ها، و تأثیرات حضور اقوام و عشایر ایلام در دفاع مقدس، و همچنین بررسی بازتاب این مشارکت در ساختار اجتماعی و فرهنگی این جوامع است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش مطالعه موردی انجام شده است. جمع‌آوری داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با رزمندگان، جانبازان، خانواده‌های شهدا و افراد مطلع از اقوام و عشایر استان ایلام صورت گرفته است. علاوه بر این، اسناد و مدارک مرتبط با دفاع مقدس در سطح استان، شامل خاطرات، زندگینامه‌ها، و گزارش‌های رسمی نیز مورد بررسی قرار گرفته‌اند. داده‌های جمع‌آوری‌شده با استفاده از روش تحلیل مضمون<strong> </strong>مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌اند تا الگوها، مضامین و مفاهیم کلیدی مرتبط با نقش اقوام و عشایر در دفاع مقدس شناسایی و تبیین شوند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اقوام و عشایر استان ایلام مشارکت فعال و گسترده‌ای در دفاع مقدس داشته‌اند. انگیزه‌های این مشارکت فراتر از وظیفه ملی بوده و شامل عواملی همچون تعصب دینی، غیرت قومی-عشایری، دفاع از خاک و ناموس، و احساس همبستگی با سایر ایرانیان بوده است. حضور مؤثر نیروهای بومی در قالب دسته‌ها و گردان‌های عشایری، آشنایی آنها با جغرافیای منطقه، و بهره‌گیری از ساختار اجتماعی و روابط قبیله‌ای در پشتیبانی جنگ، از جمله ابعاد برجسته مشارکت آنان بوده است. همچنین، پژوهش نشان می‌دهد که دفاع مقدس تأثیرات عمیقی بر ساختار اجتماعی و فرهنگی این جوامع داشته است، از جمله تقویت حس هویت ملی، تغییر در نقش‌های اجتماعی، و ایجاد الگوهای جدید از ایثار و فداکاری. https://hds.sndu.ac.ir/article_3745_5ea1a94be6af068c3bc5c88fd6601755.pdf