نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین(ع)، تهران، ایران

چکیده

این پژوهش به بررسی نقش و جایگاه بسیج مردمی به‌عنوان یکی از ابزارهای مهم قدرت نرم و سخت در تحولات منطقه‌ای و بازتعریف هندسه قدرت در خاورمیانه می‌پردازد. در سال‌های اخیر، بسیج مردمی در کشورهایی نظیر ایران، عراق، سوریه، فلسطین و لبنان به‌عنوان بازیگری کلیدی در مقابله با تهدیدات امنیتی مانند تروریسم، جنگ‌های نیابتی،گروه‌های تکفیری، استراتژی خاورمیانه جدید، استراتژی قدرت هوشمند و طرح معامله قرن و تحریم‌ها ظاهر شده است. هدف اصلی پژوهش، تحلیل تأثیرگذاری بسیج مردمی بر بازدارندگی نظامی، دفاع از منافع ملی، ائتلاف ضلع‌های محور مقاومت منطقه، همگرایی سیاسی و تقویت هویت ملی و مذهبی در سطح منطقه است.



روش‌شناسی پژوهش بر مبنای رویکرد ترکیبی شامل تحلیل کیفی داده‌ها، مطالعات موردی (نظیر نقش حشدالشعبی در عراق و حزب‌الله در لبنان)، و تحلیل اسنادی بوده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که بسیج مردمی، با بهره‌گیری از ویژگی‌هایی چون مردمی بودن، انعطاف‌پذیری ساختاری، انگیزه ایدئولوژیک، سبک وچالاک بودن ،کم هزینه وپر فایده بودن توانسته است به‌عنوان عاملی مهم در موازنه قدرت منطقه‌ای عمل کند. همچنین، این نهادها به‌طور مستقیم در مهار تهدیدات امنیتی و حفظ تمامیت ارضی کشورهای هدف مشارکت داشته‌اند.



این مقاله همچنین نشان می‌دهد که بسیج مردمی به‌واسطه حمایت‌های ایدئولوژیک و عملیاتی جمهوری اسلامی ایران، نقش قابل‌توجهی در تقویت محور مقاومت و کاهش نفوذ قدرت‌های فرامنطقه‌ای ایفا کرده است.نواوری این مقاله تاکید براین نکته دارد که بسیج مردمی، به‌عنوان یک بازیگر درسطح ملی با قابلیت تأثیرگذاری درسطح منطقه ای، نقشی کلیدی در شکل‌دهی به آینده هندسه قدرت در نظم چند قطبی ایفا خواهد کرد

کلیدواژه‌ها

موضوعات

 آل کاشف، عبدالسلام(1397)، بسیج مردمی و امنیت ملی در منطقه غرب آسیا، تهران: انتشارات مرکز تحقیقات استراتژیک.
امینی، محمد(1399)، مقاومت و بسیج مردمی در سوریه و عراق: بررسی روندها و دستاوردها، تهران: سیاست‌های راهبردی.
 پیرو نذیری، اشرف‌السادات(1400)، نقش بسیج در ایجاد همدلی و انسجام اجتماعی در جامعه، تهران: هفتمین کنفرانس ملی مطالعات.
 جاسم، محمد(1397)، بسیج مردمی عراق و استراتژی‌های مقابله با تهدیدات تروریستی، مطالعات منطقه.
جعفری، محمدتقی(1393)، مبانی اندیشه مهدویت در اسلام، قم: انتشارات مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
حسینی شاهرودی، سیدمحمد(1396)، حکومت مهدوی و دولت اسلامی، قم: انتشارات دارالکتب.
حسینی، محمدعلی(1400)، ظهور و بسیج جهانی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
روحانی، حسین(1397)، نقش مقاومت‌های اسلامی در تحقق اهداف مهدوی، تهران: نشریه مطالعات اسلامی معاصر.
 ساعدی، فرشاد(1396)، بررسی نقش سازمان بسیج در انسجام ملی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران بر اساس نظریه وفاق ملی امام خمینی (ره)، همایش بین‌المللی حقوق علوم سیاسی و معارف اسلامی.
 سبحانی، حسن(1390)، آثار استراتژیک بسیج مردمی در خاورمیانه، تهران: انتشارات صراط.
شریفی، حسین(1397)، حزب‌الله، بسیج مردمی و مقاومت در برابر سلطه‌گری، قم: انتشارات معارف.
 شیرازی، فرزاد(1399)، مفهوم عمق استراتژیک و کاربرد آن در کشورهای خاورمیانه، تهران: انتشارات جنگ و صلح.
عبدالملکی، هادی و علی محمد احمدوند(1392)، نقش بسیج سازندگی در امنیت پایدار، مطالعات راهبردی بسیج.
 العراقی، علی‌حسین(1393)، الحشد الشعبی، تحولات و چالش‌ها، بغداد: انتشارات دارالکتاب.
 قاسمی، حسن(1400)، بسیج مردمی و مقابله با تهدیدات خارجی در منطقه، تهران: انتشارات پژوهش‌های امنیتی.
 قاسمی، مژگان(1395)، نقش بسیج و پایگاه‌های مقاومت بسیج در اشاعه فرهنگ اقتصاد مقاومتی، مازندران: کنفرانس بین‌المللی مدیریت.
کریمی، امیرهوشنگ(1397)، جغرافیای سیاسی و استراتژیک در خاورمیانه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
محمدی‌نیا، رضا(1396)، نقش بسیج منابع ملی در جنگ‌های آینده، علوم دفاعی راهبردی، دوره 15، شماره 69.
 محمودزاده، علی(1396)، نقش بسیج مردمی در عمق استراتژیک کشورهای خاورمیانه، تهران: انتشارات نشر جنگ.
موسوی خمینی، سیدروح الله(1395)، ولایت فقیه و بسیج مردمی، تهران: انتشارات، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
 میرزایی، حسین(1395)، بسیج و هویت ملی در ایران، تهران: انتشارات مرکز تحقیقات بسیج.
میرفطروس، احمد(1398)، اندیشه‌های مقاومت، بررسی راهبردهای بسیج مردمی، تهران: انتشارات پیام آزادی.
نادری، علی(1400)، نقش بسیج مردمی در مقابله با داعش، مطالعات امنیتی،
 نجفی، حسین(1399)، ائتلاف‌های منطقه‌ای در خاورمیانه: ایران، عراق و محور مقاومت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نیکخواه، علی(1399)، نقش بسیج مردمی در تحولات عراق و سوریه، تهران: فصلنامه مطالعات خاورمیانه.
نیل فروشان، عباس؛ نقی زاده، حمید؛ جوانمرد، محمد؛ مهدی جواهری، مهدی (1401)، نقش و کارکرد بسیج در تحقق انتظام ملی و امنیت داخلی، مطالعات دفاع مقدس، 8(3)، 9-33.
هاشمی، سیدمحمود(1400)، آمادگی‌های جهانی برای ظهور مهدی (علیه‌السلام)، معارف اسلامی.
هاشمی، مهدی(1396)، جهاد و مقاومت در خاورمیانه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 هالیدی، رابرت(1400)، مقاومت مردمی در خاورمیانه، ترجمه محمد ابراهیمی، تهران: پژوهشکده مقاومت.
ولایتی، علی‌اکبر(1390)، نقش مقاومت اسلامی در تحولات جهان اسلام، تهران: انتشارات موسسه مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
Aymenn Jawad al-Tamimi (2016). "The Role of Popular Mobilization Forces in the Syrian Civil War". Middle East Forum
Charles Lister (2015).  "Syria's War and the Syrian Resistance". Oxford University Press
Husayn M (2006). "The Shi'ah of Lebanon and the Politics of Jihad". Columbia University Press.
Leila Fawaz (2013). "The Role of Hezbollah in Lebanon’s Political and Security Landscape". Journal of Middle East Politics.
Martin S. Kramer (2016). "Hezbollah’s Role in the Syrian Civil War: The Shifting Balance of Power". The Washington Institute for Near East Policy.
Michael Knights (2015). "Popular Mobilization Forces in Iraq: Rise of the Shia Militias". The Washington Institute for Near East Policy.
Sean R. Roberts (2020). "The War on the Uyghurs: China's Internal Campaign Against a Muslim Minority". Princeton University Press.
Stephen Kal (2015). "Iraq’s Sunni Arabs and the Rise of ISIS". Middle East Institute.
Vali Nasr (2006). "The Shia Revival: How Conflicts within Islam Will Shape the Future". W.W. Norton & Company.
Yezid Sayigh (2019). "The Iraqi Shia Resistance". Oxford University Press.