فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس

چکیده ایالات متحده آمریکا با نظرداشت منافع چندگانه سیاسی، امنیتی و اقتصادی خود در منطقه خلیج فارس، همواره رویکردی مداخله‌‌گرایانه در قبال مناسبات موجود میان کشورهای منطقه اتخاذ کرده است. این رویکرد در عمل در قالب اشکال متنوعی از جمله پیمان‌های امنیتی، کمک‌های مالی، فروش تسلیحات، فشارهای اقتصادی، مداخلات نظامی جلوه‌گر شده است. در چنین بستری، توجه ویژه به نقش متغیر ایالات متحده در تحولات منطقه خلیج فارس ضرورتی مضاعف می‌یابد و این امر در رابطه با جنگ تحمیلی رژیم بعث علیه جمهوری اسلامی ایران نیز قابل توجه است. بر این اساس، در این مقاله نویسندگان می‌کوشند با کاربست رویکردی کیفی به این پرسش پاسخ دهند که نقش ایالات متحده آمریکا در شروع، تداوم و پایان این جنگ چه بوده است. مدعای این پژوهش پس از بازخوانی تحلیلی اقدامات متعدد ایالات متحده طی سال‌های جنگ آن است که الگوی رفتاری این کشور در این سال‌ها از حالتی آونگی برخوردار بوده است که مبتنی بر آن از یک‌سو دست به ایجاد کمربند منطقه‌ای حمایت از رژیم بعثی عراق زده و از سویی دیگر در صدد محدودسازی توان نظامی و ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران برآمده است. عملکرد منحصربفرد ایالات متحده طی جنگ تحمیلی متأثر از یک راهبرد کلان منفعت‌محور با هدف غایی تأمین منافع چندگانه این کشور در منطقه خلیج فارس دنبال شده است.

چکیده یکی از ابعاد مهم تبلیغاتی که عراق تمرکز زیادی بر آن گذاشته بود، تبلیغات همه‌جانبه علیه اسیرداری ایران بود؛ به ویژه زمانی که نیروهای متجاوز بعثی در نبرد رودررو با ایران در جبهه‌ها شکست می‌خوردند یا ایران با عملیات‌های پی‌درپی ضربات مهلکی بر آن‌ها وارد می‌کردند، و نیز زمانی که اخباری مبنی بر پناهندگی نیروها و اسرای عراقی در ایران انتشار می‌یافت، فعالیت‌های تبلیغاتی عراق علیه اسیرداری ایران دو چندان می‌شد. در سراسر تاریخ دفاع مقدس، عراق با استفاده از دستگاه پرنفوذ تبلیغاتی‌شان به صورت مداوم ایران را به دروغ متهم به کشتار و شکنجۀ اسرای عراقی می‌کردند. واکنش ایران نسبت به تبلیغات سوء عراق، تشکیل کمیتۀ تبلیغات و روابط عمومی به عنوان زیرمجموعۀ کمیسیون ادارۀ اسرای عراقی بود که هدفش مقابله با تبلیغات دشمن دربارۀ اسیرداری ایران بود. در پژوهش پیش رو تلاش داریم با روش توصیفی و تحلیلی و بر اساس اسناد و مدارک آرشیوی ضمن بررسی ضرورت تشکیل کمیتۀ تبلیغات و روابط عمومی در دوران دفاع مقدس، به بررسی عملکرد این کمیته در مواجهه با تبلیغات عراق علیه اسیرداری جمهوری اسلامی ایران بپردازیم.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد جمهوری اسلامی ایران برای مقابله با تبلیغات رژیم عراق، کمیتۀ تبلیغات و روابط عمومی را تشکیل داد که وظیفۀ اصلی آن انعکاس رفتار واقعی اسیرداری ایران بود. در این راستا، این کمیته با برگزاری نمایشگاه‌های صنایع دستی اسرا، همچنین با دعوت از خبرنگاران داخلی و خارجی به اردوگاه‌ها، وضعیت اسرای عراقی از نظر اسکان، خوراک و پوشاک، بهداشت و آموزش و کار را به جهانیان منعکس می‌کرد.

چکیده انقلاب اسلامی در مسیر تثبیت خود، از آغازین روزهای پیدایش، با چالش‌های بسیاری روبرو گشت که یکی از مهمترین آنان هشت سال دفاع مقدس است. تهاجم رژیم بعثی عراق به ایران اسلامی با حمایت قدرتهای بزرگ جهانی صورت پذیرفت. در مقابل رزمندگان اسلام نیز با رشادت و ابتکار عمل، توانستند این دوران سخت را با سربلندی پشت سر بگذارند. رشادت، اخلاص و ابتکار عمل رزمندگان اسلام توانست که سبب استحکام انقلاب اسلامی و راهگشای مسائل پیش روی او گردد. لذا هشت سال دفاع مقدس تأثیر مثبت بر انقلاب اسلامی داشته است که شناخت مؤلفه‌ها و شاخص‌های این تأثیر می‌توان ما را در شناخت الگوی دفاع مقدس در حل مسائل جدید پیش روی انقلاب اسلامی یاری رساند. از این رو؛ شناخت مؤلفه‌ها و شاخص‌های حاصل از هشت سال دفاع مقدس، یک امر ضروری و مسئله مرکزی این پژوهش است. نوشتار حاضر اطلاعات و داده‌ها را به صورت کتابخانه‌ای جمع آوری و به صورت توصیفی-تحلیلی بررسی می‌نماید. البته الگوی حاصل از مؤلفه‌ها و شاخص‌ها را به پژوهش آینده می‌سپارد.

چکیده رژیم بعث صدام در جریان جنگ هشت ساله بارها به نحو مستقیم یا غیرمستقیم غیرنظامیان، اعم از کودکان و زنان و کهنسالان و سایر گروه های انسانی غیرمرتبط با جنگ و جنگاوری را مورد تعرض، جرح و کشتار قرار داد. نسبت سنجی این اقدامات با قواعد فقهی از آنجا اهمیت می یابد که صدام و رژیم بعث جهت جلب حمایت سایر کشورهای اسلامی و عربی در جنگ با ایران و مقابله با آمریکا و اسرائیل، تظاهر به التزام نسبت به احکام اسلام می نمود. هدف از مقاله پیش رو آن است که میزان التزام رژیم بعث صدام به قواعد فقهی مربوط به جنگ را نشان دهد. روش تحقیق نیز بدین صورت خواهد بود که با بررسی ادله و مستندات قرآنی و روایی، مبانی نظری ممنوعیت تعرض به غیرنظامیان و قواعد حاکم بر رفتار با غیرنظامیان در جنگ را بدست می آورد و سپس مصادیقی از نقض این قواعد توسط رژیم بعث در جنگ تحمیلی عرضه خواهد کرد. مبانی نظری ممنوعیت تعرض به غیرنظامیان در این مقاله بر اساس ادله و مستندات مشترک در میان مذاهب اسلامی و بدون ورود به انفرادات و اختلافات مذاهب بررسی می گردد تا از منظر فقه همه مذاهب اسلامی قابل استفاده باشد. نتیجه حاصل از این مقاله نشان خواهد داد که رژیم بعث نه تنها التزامی به قواعد اسلامی مربوط به ممنوعیت جنگ با غیرنظامیان ندارد، بلکه در موارد بسیاری با هدف تخلیه ایران از نژاد ایرانی و جایگزین کردن نژاد عراقی، عامدانه در تلاش برای کشتار وسیع تر غیرنظامیان در جنگ تحمیلی می باشد.

چکیده دفاع‌‌‌‌‌‌‌ مقدس بخش مهم و تعیین‌کننده‌ای از تاریخ معاصر کشور است و به ‌منظور استفاده مطلوب از دستاوردهای آن، نیازمند پژوهش موشکافانه، علمی و دقیق از دفاع مقدس هستیم. در همین‌راستا تحقیق حاضر به دنبال شناسایی و رتبه‌بندی راهکارهای پژوهش در حوزه دفاع مقدس به منظور مقابله با آسیب‌های پژوهشی این حوزه و ارائه آن به سازمان‌های متولی، برای سیاستگذاری در این حوز‌ه بوده است. این مقاله براساس هدف تحقیق کاربردی، براساس رویکرد تحقیق، ترکیبی (کیفی- کمی) و براساس روش تحقیق توصیفی- تحلیلی بود. گردآوری داده، با روش مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی (ابزار مصاحبه و پرسشنامه) انجام شد. جامعه آماری در بخش کیفی خبرگان دفاع مقدس بود که به ‌شکل هدفمند و قضاوتی انتخاب شدند. مصاحبه تا نفر پانزدهم ادامه و با اشباع نظری داده‌ها و تکرار موارد قبل متوقف شد. جامعه آماری در بخش کمی، شامل تعداد 20 نفر از متخصصان این حوزه بود که به رتبه‌بندی راهکارها پرداختند. یافته‌های پژوهش نشان داد که تعداد 20 راهکار پژوهشی موثر برای مقابله با آسیب‌های پژوهشی حوزه دفاع مقدس وجود دارد. این راهکارها از طریق آزمون فریدمن و میانگین رتبه‌بندی و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.

چکیده با پیروزی و برپایی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، قدرت‌های استکباری جهان در رأس آنها آمریکا، که منافع شیطانی خود را در جهان از دست رفته می‌دید از همان آغازین روزهای پیروزی انقلاب، تمام عوامل و ترفندهای خود مانند ایجاد تفرقه، تحریم، تهدید، تحریک اقوام، تجزیه کشور و... را برای شکست این انقلاب بکار گرفتند. در این بین هدف پژوهش حاضر این است تا اندیشه‌های دفاعی – امنیتی امامین انقلاب را، با توجه به تهدیداتی که جمهوری اسلامی ایران با آن روبه رو است کاوش نماید تا بتوان مبتنی بر این اندیشه‌ها، تهدیدات دفاعی – امنیتی جمهوری اسلامی ایران را کنترل و کمرنگ نمود. این مطالعه از نظر ماهیت شناسی، جزو تحقیقات توصیفی-تحلیلی محسوب می‌شود. مبنای انجام تحقیق بر پایه منابع کتابخانه‌ای و بیانات امامین انقلاب در حوزة دفاعی - امنیتی می‌باشد. یافته‌های پژوهش گویای آن است که امروزه دشمنان اسلام به ویژه دشمنان انقلاب اسلامی ایران برنامه‌هایشان ایجاد تهدید و تهدیدسازی است که با اهرم‌های فشار اقتصادی، تهدید نظامی، تهدید سایبری، تحریم-ها، جنگ روانی سعی بر آن دارند تا از مؤلفه‌های قدرت جمهوری اسلامی ایران در منطقه بکاهند و آن را در انزوای ژئوپلیتیکی قرار دهند.

چکیده با توجه به گفتمان انقلاب اسلامی و اهداف فراملی جمهوری اسلامی ایران، مقام معظم رهبری نقش مؤثری در تعریف از مبانی شناختی و استعاره‌های ساختاری برآمده از مکتب اسلام اصیل در جهت تبیین دیپلماسی مقاومت از طریق ارتباطی هدفمند، پایدار و سازنده با مردم مسلمان منطقه و جهان اسلام دارد. معظم‌له در جهت ترویج ارزش‌ها و فعال‌سازی مؤلفه‌های قدرت هوشمند در چارچوب مقاومت فراملی با تأکید بر دکترین دفاعی؛ زمینه صدور معنوی انقلاب اسلامی، تولید قدرت نرم، تأمین و ارتقاء امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و بیداری اسلامی در میان امت اسلامی و سایر مستضعفین جهان را فراهم آورده است. بر اساس آن، زبان دیپلماسی مقاومت اسلامی در سیاست بین‌الملل هویت می‌یابد که با راهبرد دفاع آینده-نگر، بر عزت و اقتدار، استقلال و امنیت، صلح پایدار و ثبات و نظم نوین منطقه‌ای تأکید دارد. این مقاله در پاسخ به سوال اصلی که«نقش مقام معظم رهبری در تبیین دیپلماسی مقاومت با تأکید بر دکترین دفاعی» چیست؟ با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی(اسنادی- کتابخانه‌ای)؛ این پیش‌فرض مورد آزمون قرار گرفت که رهبر معظم انقلاب با تبیین دکترین دفاعی و بهره‌گیری از شیوه‌های ارتباطی، سازمانی و نهادی، نقش تعیین‌کننده‌ای در حیات‌بخشی و جهت‌بخشی به الگوی جریان مقاومت اسلامی در سطح منطقه‌ و فرامنطقه‌ دارد و بر عمق راهبردی آن نیز افزوده است.

چکیده مدیریت جهادی حرکت، کوششی است که با انگیزه الهی، توأم با درایت و تدبیر، با عزمی راسخ و مجاهدانه در جهت توسعه فراگیر و همه‌جانبه کشور صورت می‌پذیرد. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای- اسنادی و نیز با هدف اصلی تبیین "مدیریت جهادی سردارحاج قاسم سلیمانی در امنیت جمهوری اسلامی ایران" به نگارش درآمده است. سؤال اصلی پژوهش این است: «که عملکرد مدیریت جهادی سردار حاج قاسم سلیمانی چه تأثیری بر ثبات و ضریب امنیت جمهوری اسلامی ایران داشته است؟ و چگونه با وجود چالش‌ها و معضلات پیشروی کشورمان و خاصه وضعیت بحرانی و ناامن منطقه خاورمیانه حاج قاسم سلیمانی قادر بوده با مدیریت جهادی از این بحران‌ها با موفقیت عبور کرده و باعث استحکام و پایداری امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران گردد. نتایج و یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مدیریت جهادی تأثیر مثبتی برثبات و بالا رفتن ضریب امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و منطقه داشته است و دارای چارچوب و مختصات خاص خود می‌باشد.

چکیده دکترین نظامی راهنمای عمل و مجموعه ای از بایدها و نبایدها، نظریات و اندیشه های اصولی و بنیادین مبتنی بر استدلال های علمی و تجربی است که محیط ملی و بین المللی را با توجه به قابلیت ها و منافع ملی، تهدیدات نظامی، روند تحولات منطقهای و جهانی، قدرت نسبی نظامی خودی و سایر ملاحظات امنیتی، تبیین می نماید. هدف اصلی این مقاله تبیین دکترین جهادی شهید سلیمانی جهت مقابله با دکترین نظامی آمریکا در منطقه غرب آسیا می باشد. این مقاله کاربردی و به روش زمینهای- موردی انجام شده، جامعه آماری 50 نفر است. روش جمع آوری اطلاعات میدانی و کتابخانه ای میباشد، دکترین نظامی آمریکا فرار از تنش نظامی است. بر اساس یافته های تحقیق آمریکا 7 نوع دکترین نظامی در منطقه غرب آسیا اجرا نموده که 4 نوع آن کاملاً شکست خورده و 3 نوع آن ناموفق بوده است. در دکترین جدید آمریکا میان تهدید نظامی و اقدام نظامی تفکیک قائل وجود دارد، بُعد تهدیدها افزایش یافته است،‌ در حالی که اقدام های نظامی کاهش چشمگیری داشته است. بر اساس نتایج تحقیقدکترین جهادی شهید سلیمانی که برگرفته از مبانی دینی، دکترین نظامی ج.ا.ایران و اندیشه جهادی امامین انقلاب اسلامی بوده باعث شکست هژمونی و قدرت آمریکا در منطقه شد. شهید سلیمانی بنیانگذار دکترین دفاعی تهاجم پایه و دکترین بازدارندگی آتش بهاختیار بود. استراتژی «سرباز بدون مرز» یعنی تشکیل یک نیروی جهادی چندملیتی برای عمق بخشی دفاعی در فرامرزها. سردار سلیمانی با هزینه کم شبکه‌های بومی از نیروهای محلی را با هدف بازدارندگی و دفاع از کشورهای دوست ایجاد کرد، این اقدام یک شاهکار نظامی پیشرفته، هوشمند و استراتژیک محسوب می‌شود.