فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس

چکیده جنگ ایران و عراق یکی از بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین جنگ‌های متعارف قرن بیستم بود که تأثیرات عمیقی بر دکترین‌ها و راهبردهای نظامی- امنیتی دو کشور داشت و به‌دلیل طولانی‌مدت بودن، تلفات بالا، روش‌های جنگی متعارف و غیرمتعارف، پیامدهای سیاسی-ژئوپلیتیکی و همچنین تاثیر آن بر تکوین راهبرد دفاعی ایران، اهمیت ویژه‌ای دارد. برهمین اساس، هدف پژوهش واکاوی اثرگذاری تجربیات سیاسی-نظامی جنگ تحمیلی بر تکوین راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی است. به صورت مشخص سؤال اصلی این است که تجربیات سیاسی-نظامی جنگ تحمیلی چه تأثیری برتکوین راهبرد دفاعی ایران (1359-1404) داشته است. در مقام پاسخ، باید گفت که تجربیات سیاسی-نظامی جنگ تحمیلی منجر به تکوین راهبرد دفاعی جمهوری اسلامی با هفت مؤلفه شامل 1. فرهنگ ایثار، شهادت‌ و پایداری، 2. بسیج مردمی، 3. خودکفایی نظامی،4. بازدارندگی موشکی، 5. ایده محور مقاومت، 6. جنگ نامتقارن و7. حقوق جنگ مبتنی بر تعالیم اسلامی شده و سرلوحه سیاستگذری امنیتی-دفاعی ایران تاکنون بوده است. این مطالعه با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی به روش توصیفی- تحلیلی به واکاوی موضوع اصلی پژوهش پرداخته است.

چکیده با وجود نقش موثر و اساسی شورای عالی دفاع در دوران جنگ تحمیلی، متاسفانه این موضوع کمتر مورد بررسی و مطالعه پژوهشگران این حوزه قرار گرفته است و غیر از یک کتاب، هیچ اثر پژوهشی مستقلی در قالب کتاب یا مقاله به این موضوع مهم در مطالعات دفاع مقدس نپرداخته است. از آنجا که تبیین ابعاد مختلف نقش شورای عالی دفاع در دوران جنگ تحمیلی، به عنوان موضوعی مهم و تاثیرگذار در بررسی فرآیند جنگ تحمیلی حائزاهمیت است؛ بنابراین ضروری است مطالعه دقیق و جامعی در این زمینه صورت پذیرد. تحقیق حاضر به دنبال پاسخ به این سوال است که نقش‌ شورای عالی دفاع در دفاع مقدس چه بوده است؟ فرضیه تحقیق این است که شورای عالی دفاع از طریق تعیین سیاست دفاعی کشور، هدایت و نظارت بر طرح‌های عملیاتی، ایجاد هماهنگی‌های لازم میان سازمان‌های نظامی و کشوری، تعیین سیاست تبلیغاتی جنگ، پیشنهاد انتصاب فرماندهان نیروهای سه‌گانه ارتش به امام خمینی(ره)، پشتیبانی تجهیزاتی و مالی جنگ، نقش بسیار موثر و اساسی در تصمیمات کلان و راهبردی دفاع مقدس داشته است. تحقیق بر مبنای نتایج، از نوع کاربردی است و داده‌ها از منابع معتبر به روش کتابخانه‌ای گردآوری شده و برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش توصیفی تاریخی استفاده شده است.

چکیده اپلیکیشن تیک‌تاک، که در کمتر از یک دهه از یک پلتفرم سرگرمی به یک نیروی ژئوپلیتیک تبدیل شده، قدرت اصلی خود را نه از محتوای تولیدی کاربران، بلکه از «مکانیسم الگوریتمی» منحصربه‌فردش می‌گیرد. این مقاله استدلال می‌کند که الگوریتم تیک‌تاک، از طریق مهندسی صفحه «برای شما»، به یک ابزار فعال برای شکل‌دهی، تقویت و دستکاری روایت‌ها در بحران‌های جهانی تبدیل شده است. این پلتفرم، برخلاف شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر «گراف اجتماعی» (مانند فیسبوک) یا «گراف خبری» (مانند توییتر/ایکس)، یک «گراف محتوا»ی به شدت شخصی‌سازی‌شده و احساس‌محور ایجاد می‌کند که میدان نبرد اطلاعاتی را متحول کرده است. این پژوهش با رویکردی کیفی (تحلیلی- تفسیری- تطبیقی)، به واکاوی نقش روایت‌سازِ الگوریتم تیک‌تاک در جنگ دوازده‌روزه ایران و اسرائیل می‌پردازد که در آن، مکانیسم‌های الگوریتمی به شکلی تعیین‌کننده برای بسیج افکار عمومی، مشروعیت‌زدایی از طرفین درگیر و شکل‌دهی به درک جهانی از منازعه به کار گرفته شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوریتم تیک‌تاک با اولویت‌بندی سیستماتیک محتوای احساسی، شوکه‌کننده و ساده‌سازی‌شده بر تحلیل‌های عمیق و زمینه‌مند، به ترویج روایت‌های قطبی دامن زده و امکان گفتگوی سازنده را تضعیف می‌کند. این مکانیسم نه تنها درک عمومی از واقعیت را مهندسی می‌کند، بلکه با تأثیر بر روحیه عمومی، بسیج سیاسی و مشروعیت بین‌المللی، می‌تواند مستقیماً بر نتایج منازعات اثرگذار باشد. در نهایت، این پژوهش بر ضرورت بازنگری در مفهوم «سواد رسانه‌ای» برای عصر الگوریتم‌ها تأکید کرده و استدلال می‌کند که درک «تاکتیکِ تیک‌تاک» برای تحلیلگران، دولت‌ها و شهروندان به منظور مقابله با جنگ‌های نوین اطلاعاتی امری حیاتی است.

چکیده این پژوهش با هدف تبیین نسبت میان قدرت نرم دینی، سرمایه اجتماعی و الگوی پیشرفت درون‌زا در گفتمان دفاع مقدس انجام شده است. پژوهش از حیث رویکرد، کیفی و از نظر روش، مبتنی بر تحلیل مضمون با بهره‌گیری از منطق تحلیل گفتمان انتقادی است. داده‌ها از اسناد و متون منتخب شامل بیانات امام خمینی(ره)، وصیت‌نامه‌های شهدا و سند الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت گردآوری و سپس کدگذاری و مقوله‌بندی شد. یافته‌ها نشان داد که قدرت نرم دینی در گفتمان دفاع مقدس از طریق مضامینی چون تکلیف‌محوری الهیاتی، ولایت‌پذیری، بازنمایی عاشورایی و هویت مقاومتی برساخته می‌شود. این منظومه معنایی در سطح اجتماعی به اعتماد مبتنی بر اخوت ایمانی، هنجارمندی ایثار، مشارکت داوطلبانه و انسجام ملی می‌انجامد و در سطح نهادی، دلالت‌هایی چون مدیریت جهادی، مردمی‌سازی حکمرانی، عدالت‌محوری و تاب‌آوری علمی-فناورانه را برای الگوی پیشرفت درون‌زا پدید می‌آورد. بر این اساس، نتایج پژوهش نشان می‌دهد که میان قدرت نرم دینی، سرمایه اجتماعی و پیشرفت درون‌زا رابطه‌ای درونی و چندسطحی برقرار است. نوآوری پژوهش در بازخوانی دفاع مقدس به‌مثابه یک دستگاه معنایی-اجتماعی-نهادی برای فهم ظرفیت‌های بومی پیشرفت در جمهوری اسلامی ایران است.

چکیده جنگ تحمیلی عراق علیه ایران (۱۳۵۹–۱۳۶۷) که در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران از آن با عنوان «دفاع مقدس» یاد می‌شود، صرفاً یک منازعه نظامی نبود، بلکه تجربه‌ای تاریخی و هویت‌ساز به شمار می‌آید که پیامدهای عمیقی در عرصه‌های سیاسی، امنیتی و گفتمانی جمهوری اسلامی ایران بر جای گذاشت. یکی از مهم‌ترین پیامدهای این تجربه تاریخی، شکل‌گیری و تقویت «گفتمان مقاومت» در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است؛ گفتمانی که بر مؤلفه‌هایی همچون مقابله با سلطه خارجی، حمایت از ملت‌های تحت فشار، اتکاء به ظرفیت‌های بومی و تأکید بر استقلال سیاسی و امنیتی استوار است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر تجربه دفاع مقدس بر شکل‌گیری و نهادینه‌سازی گفتمان مقاومت در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که تجربه دفاع مقدس از چه طریق و با چه سازوکارهایی به شکل‌گیری و تثبیت این گفتمان در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران انجامیده است. این پژوهش با بهره‌گیری از چارچوب نظری سازه‌انگاری در روابط بین‌الملل و رویکرد تحلیل گفتمان، به تحلیل پیوند میان تجربه جنگ و تحول در الگوهای سیاست خارجی ایران می‌پردازد. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر مطالعه اسنادی و تحلیل متون و منابع مرتبط با سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تجربه دفاع مقدس از طریق تقویت هویت انقلابی، مشروعیت‌بخشی به مقاومت در برابر فشارهای خارجی، برجسته‌سازی نقش بسیج مردمی و تأکید بر خوداتکایی راهبردی، زمینه‌های شکل‌گیری گفتمان مقاومت را فراهم کرده و به تدریج آن را در ساختارها، و جهت‌گیری‌های سیاست خارجی ایران نهادینه ساخته است.