فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس

چکیده مسئله اصلی این پژوهش، ضرورت تدوین الگوهای مدیریتی بومی و تاب‌آور برای مقابله با شرایط تحریم و فشار حداکثری است. تجربه موفق دوران هشت ساله دفاع مقدس، به عنوان گنجینه‌ای ارزشمند حاوی الگوهای مدیریتی کارآمد، می‌تواند چراغ راه مدیریت در شرایط پیچیده کنونی باشد. هدف این پژوهش، تبیین مدل مدیریت جهادی بر اساس اسناد و تجربیات دفاع مقدس و ارائه چارچوبی مفهومی برای کاربست آن در عرصه مدیریت کشور تحت تحریم‌ها است. این پژوهش از نوع مطالعات کیفی است که با رویکردی تاریخی-توصیفی و از طریق مطالعه اسناد کتابخانه‌ای (شامل کتب خاطرات، اسناد آرشیوی و پژوهش‌های معتبر) انجام شده است. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون صورت گرفته و مضامین اصلی و فرعی مدل استخراج شده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مدل مدیریت جهادی، فراتر از یک مجموعه تکنیک، یک پارادایم مدیریتی کامل و ریشه‌دار در فرهنگ اسلامی-ایرانی است که بر پایه‌های ارزشی و اعتقادی، رهبری جهادی و اجتهادی، راهبردهای عملیاتی چابک و نوآورانه استوار است. به کارگیری این چارچوب می‌تواند توان ملی کشور را در تبدیل تهدیدهای تحریمی به فرصت‌های پیشرفت و خوداتکایی تقویت نماید.

چکیده دفاع و امنیت، دو مؤلفه بنیادین و درهم‌تنیده در پایداری ملی‌اند که کارکرد آن‌ها در سطح حکمرانی کلان، تضمین امنیت داخلی و خارجی کشور است. فقدان یک راهبرد جامع در این عرصه، می‌تواند جمهوری اسلامی ایران را در برابر تهدیدات ترکیبی قدرت‌های سلطه‌گر و جریانات تروریستی آسیب‌پذیر کند. این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی و بر پایه روش «تحلیل مضمون کیفی» به واکاوی مؤلفه‌های نظریه دفاع همه‌جانبه در منظومه دفاعی-امنیتی امام خامنه‌ای پرداخته است؛ منظومه‌ای که تجربه هشت سال دفاع مقدس بنیان‌های مفهومی و عملی آن را تقویت کرده است. تحلیل داده‌ها (با نرم‌افزار مکس کیودی ای) به شناسایی ۱۲۵ مؤلفه کلیدی انجامید که در قالب ۹ بُعد اصلی (سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، فقهی–حقوقی، علمی، نظامی، مدیریتی و روحی-روانی) سازماندهی شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد این نظریه، با اتکاء هم‌زمان به ظرفیت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری قدرت ملی، بر ارکانی چون عمق راهبردی، اقتدار فرهنگ‌پایه، مردم‌پایگی دفاع و مقاومت فعال استوار است و می‌تواند به عنوان الگویی بومی برای طراحی و به‌روزرسانی راهبردهای دفاعی–امنیتی جمهوری اسلامی ایران به‌کار گرفته شود.

چکیده انتقال فرهنگ و ارزش‌های دفاع مقدس به نسل جوان، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های فرهنگی کشور است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی الگوها، راهکارها و چالش‌های مدیریت راهبردی در انتقال این فرهنگ در چارچوب نظریه بازتولید فرهنگی پیر بوردیو است. اهمیت موضوع در آن است که با گذر زمان و کاهش نسل شاهدان عینی، خطر فراموشی یا تحریف ارزش‌ها افزایش می‌یابد. ازاین‌رو، بازتولید سرمایه فرهنگی دفاع مقدس در میدان‌های جدید اجتماعی و رسانه‌ای ضرورتی برای حفظ هویت ملی و انسجام اجتماعی محسوب می‌شود. روش‌شناسی پژوهش کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق با خبرگان گردآوری و با کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. برای اعتباربخشی، از مثلث سازی داده‌ها و بازبینی خبرگان استفاده شد. یافته‌ها نشان داد شرایط علی شامل «کاهش تعلق نسلی» و «تغییر پارادایم رسانه‌ای» است؛ شرایط زمینه‌ای در «پراکندگی نهادی» و «کمبود منابع» نمود دارد؛ و شرایط مداخله‌گر در دو سطح «تسهیلگر» (تأکیدات رهبری، فعالیت‌های مردمی) و «بازدارنده» (تحریف تاریخی، جنگ روانی) عمل می‌کنند. پدیده محوری «مدیریت راهبردی انتقال بین نسلی فرهنگ دفاع مقدس» است که از طریق سه راهبرد اصلی دنبال می‌شود: «یکپارچه‌سازی نظام انتقال»، «بازآفرینی روایت‌ها در قالب‌های نوین» و «توانمندسازی روایتگران جوان». پیامدها در سه سطح هویتی، امنیت نرم و بین‌المللی قابل‌مشاهده است. نتایج نشان می‌دهد انتقال مؤثر فرهنگ دفاع مقدس نیازمند الگویی جامع و پویاست که با بازتعریف روایت‌ها در میدان فرهنگی جدید، هم از تحریف جلوگیری کند و هم‌نسل جوان را به مشارکت فعال ترغیب نماید.

چکیده امدادگران و نجات‌گران هلال احمر جزو نیروهای تاثیرگذار و مهم در توسعه امدادی، فرهنگی و سلامتی در کشور هستند. تحلیل عملکرد و نقش هلال احمر ایران به عنوان یک نهاد بسیار قدیمی، نمادین و متأثر از ساختارهای سیاسی، اجتماعی، در دوران دفاع مقدس، بر اساس نظریه نهادی، هدف این پژوهش است. در دوران دفاع مقدس، «میدان نهادی» ایران به طور کامل دگرگون شد و هلال احمر در مرکز این تحولات قرار گرفت. این پژوهش بر اساس مطالعات اسنادی و مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته به دنبال پاسخگویی به پرسش‌هایی است که؛ با توجه به پیروزی انقلاب و آغاز جنگ، عملکرد نیروهای هلال احمر به عنوان سازمانی بشر دوستانه نسبت به استانداردهای جهانی این‌گونه نهادها چگونه بود؟ عملکرد هلال احمر در دوران دفاع مقدس تا چه اندازه توانست در مشروعیت بخشی جهانی و ملی برای این نهاد موثر باشد؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه هلال احمر در دوران جنگ، برای بقا و موفقیت نهادی خود، خود را نه با استانداردهای جهانی، بلکه با الزامات یک میدان نهادی کاملاً ملی و انقلابی هم‌شکل کرد و در این راه، به طور همزمان هم ابزار دولت و هم نماد ایثار مردم بود. این دوران برای هلال احمر نقطه عطفی بود که بتواند پشتیبانی عمومی گسترده‌ای به راه انداخته و ماموریت بشر دوستانه خود را با بهترین شکل به انجام رساند.

چکیده استفاده از زور در روابط بین‌الملل نامشروع است و در منشور ملل متحد این قاعده سخت در مورد امنیت جمعی و دفاع مشروع تخصیص خورده است. بر خلاف تصریح منشور، بر بنیاد آموزه‌‌های حقوق بین‌الملل عرفی در صورت وجود تهدید فوری که نشان از حمله قریب‌الوقوع دشمن داشته باشد، کشورها می‌توانند به مراکز تهدیدزا حمله و نسبت به از بین بردن تهدیدات اقدام نمایند. از منظر فقهی جهاد دفاعی، واجبی عینی و فوری است که نیازی به اذن امام معصوم ندارد. منظور از جهاد دفاعی، جنگیدن با هر دشمنی است که نسبت به براندازی حکومت اسلامی نسبت به او ترس وجود دارد و بیم آن می‌رود که بر سرزمین مسلمانان سیطره یابد. دلیل این نوع جهاد، حفظ خط‌مشی دین، اصل حکومت اسلامی، نگهبانی از شریعت و مراقبت از نابودی آن، نگهبانی از شرف و آبروی مسلمانان و استقرار امنیت در جامعه اسلامی است. در این نوشتار که به شیوه توصیفی ـ تحلیلی نگارش یافت، ضمن بررسی دقیق جنگ تحمیلی 12 روزه رژیم اسرائیل علیه جمهوری اسلامی ایران، با عنایت به عناصری مانند وجود قرائن قطعی بر وقوع حمله، وجود اولویت نسبت به مصلحت دفاعی و عدم نیاز به اذن امام معصوم و با استناد به عمومات ادله وجوب جهاد، روایات و مفهوم ولایت فقیه، مشروعیت دفاع پیش‌دستانه جمهوری اسلامی ایران اثبات گشته است.

چکیده جنگ ایران و عراق در سینمای دفاع مقدس دههٔ ۱۳۶۰ بیش از آنکه به‌مثابه مجموعه‌ای از رویدادهای تاریخی بازنمایی شود، در قالب تجربه‌ای ادراکی و انسانی صورت‌بندی شده است. در این سینما، تصویر، روایت و زمان‌مندی به سازوکارهایی بدل می‌شوند که امکان انتقال تجربهٔ جنگ و تبدیل آن به حافظه‌ای مشترک را فراهم می‌سازند. مسئلهٔ پژوهش حاضر تبیین همین سازوکارهای زیبایی‌شناختی و نسبت آن‌ها با فرایند شکل‌گیری و تثبیت حافظهٔ جمعی جنگ است؛ امری که در بسیاری از مطالعات پیشین، به نفع توصیف تاریخی یا محتوایی آثار، کمتر به‌صورت تحلیلی بررسی شده است. اهمیت پژوهش در تمرکز بر لایه‌های فرمی و ادراکی سینمای دفاع مقدس و پرهیز از تقلیل آن به روایت‌های صرفاً رویدادمحور یا ایدئولوژیک نهفته است.

پرسش اصلی پژوهش آن است که سینمای دفاع مقدس چگونه از طریق سازوکارهای زیبایی‌شناختی در شکل‌گیری و تثبیت حافظهٔ جمعی جنگ نقش ایفا می‌کند. روش تحقیق کیفی و متن‌محور است و داده‌ها به شیوهٔ کتابخانه‌ای–اسنادی گردآوری شده‌اند. تحلیل زیبایی‌شناختی روایت، زمان‌مندی و منطق بصری سه فیلم دیده‌بان، مهاجر و پرواز در شب مبنای بررسی قرار گرفته است.

یافته‌ها نشان می‌دهد که تجربه‌محوری روایت، برجسته‌سازی سکون و انتظار، زمان‌مندی کند و تأملی، اقتصاد تصویر و حذف آگاهانهٔ خشونت مستقیم، جنگ را از سطح رخداد تاریخی به وضعیت ادراکی مشترک ارتقا می‌دهند. همچنین بازنمایی رزمنده به‌عنوان فاعل اخلاقیِ موقعیتی، به شکل‌گیری حافظه‌ای اخلاقی از جنگ می‌انجامد. بر این اساس، زبان زیبایی‌شناختی سینمای دفاع مقدس دههٔ ۱۳۶۰ را می‌توان سازوکاری فرهنگی دانست که حافظه‌ای جمعی و ماندگار از جنگ تولید و تثبیت می‌کند.