فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس

چکیده هدف این پژوهش، واکاوی چگونگی معناسازی نسل زد از مفهوم دفاع مقدس در بستر تحولات فرهنگی معاصر ایران است. با توجه به فاصله تاریخی این نسل از واقعه جنگ و رشد آنان در چندصدایی هدایت‌شده دیجیتال، مقاله حاضر می‌کوشد تا نشان دهد نسل زد چگونه از طریق تجربه‌های زیسته خود، معنای دفاع مقدس را بازتفسیر می‌کنند. روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد با رویکرد اشتراوس و کوربین است. داده‌ها از طریق ۲۲ مصاحبه عمیق نیمه‌ساخت‌یافته با جوانان ۱۸ تا ۳۰ ساله در شهر تبریز گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم دفاع مقدس برای نسل زد نه به عنوان یک واقعیت تاریخی تثبیت‌شده، بلکه به‌مثابه متنی قابل بازخوانی تلقی می‌شود. این نسل در مواجهه با مفهوم دفاع مقدس، دو راهبرد اصلی اتخاذ می‌کند: 1. پذیرش با بازتعریف اخلاقی، ملی و انقلابی، و 2. مقاومت با بازخوانی انتقادی و خلق الگوهای بدیل. سرانجام، پیامدهای مواجهه نسل زد با دفاع مقدس سه‌وجهی است: تقویت فعال گفتمان ملی از طریق بازتعریف پویای مفهوم دفاع مقدس، تلفیق همزمان انتقاد و تعلق به روایت‌های موجود از دفاع مقدس، و خطر تضعیف پیوند نسلی که می‌تواند انتقال ارزش‌ها را با چالش مواجه کند. همچنین، بازسازی معنایی دفاع مقدس توسط نسل زد، نه نفی گفتمان رسمی بلکه تلاشی برای بازتفسیر گفتمان رسمی بر اساس ارزش‌ها، زبان و تجربه زیسته نسل جدید است.

چکیده تاریخ دفاع مقدس سرشار از پویش‌های اجتماعی و تکاپوهای مردمی است که در بزنگاه‌ها و گلوگاه‌های مختلف، فرجام مطلوبی را در جنگ تحمیلی برای نظام جمهوری اسلامی ایران ایجاد کرده‌اند. بر این اساس، تنها با نگاهی تاریخی - نظامی نمی‌توان بر مطالعات جنگ ایران و عراق متمرکز شد، بلکه باید از چشم‌انداز اجتماعی، زوایای گوناگون آن را بررسی کرد. بدین ترتیب، هدف مقاله آن است که با بررسی عملیات خوارزم در چهارچوبی تاریخی - اجتماعی، نقش پیوند سرمایۀ اجتماعی و نیروهای نظامی در بازپس‌گیری ارتفاعات میمک، واکاوی و تحلیل شود. این پرسش در ارتباط با موضوع پژوهش مطرح می‌شود که چه عاملی در تعیین فرجام عملیات خوارزم و بازپس‌گیری ارتفاعات راهبردی میمک توسط ایران مؤثر بود؟ با تشریح داده‌های تاریخیِ مربوط به تصرف ارتفاعات راهبردی میمک و اجرای عملیات خوارزم، می‌توان چنین اظهار کرد که افزون بر کارویژۀ سازمان‌های نظامی و عملکرد نیروهای نظامی، نقش سرمایۀ اجتماعی در ایجاد موفقیت و پیروزی ایرانیان در ارتفاعات میمک، بسیار تعیین‌کننده بود. از این‌رو، مهمترین عامل در تعیین فرجام مطلوب برای ایرانیان پیوند مثبت میان نیروهای نظامی و عوامل اجتماعی همچون سرمایۀ اجتماعی، در عملیات خوارزم است.

چکیده این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی تجربه زیسته زنان ایرانی در دو مقطع مهم از تاریخ مقاومت معاصر – جنگ ۸ ساله ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷) و جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل (۱۴۰۳) – به بررسی روایت‌های زنانه از جنگ و نقش‌آفرینی آنان در قالب‌های متفاوت اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌ای می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که چگونه شکل کنش و روایت‌گری زنان ایرانی در فاصله چهار دهه، دچار تحول شده و این تغییر چه پیامدهایی برای گفتمان مقاومت و حافظه جمعی داشته است. با بهره‌گیری از روش کیفی و تحلیل محتوای روایت‌های شفاهی، مستندات رسانه‌ای و اسناد تجربی، این مطالعه نشان می‌دهد که زنان ایرانی در دفاع مقدس نخست بیشتر در قالب‌های امدادگری، پشتیبانی لجستیکی، پرستاری، تربیت فرزندان مقاوم و حمایت از رزمندگان ظاهر شدند، در حالی‌که در جنگ ۱۲ روزه، زنان در میدان جنگ نرم و رسانه‌ای حضور پررنگ‌تری داشتند؛ کنش‌هایی همچون روایت‌گری مجازی، تولید محتوای مقاومتی، افشاگری رسانه‌ای، و ایجاد شبکه‌های حمایت اجتماعی در بستر دیجیتال. این تغییر نه‌تنها نشانگر تحول در ابزارها و فضاهای کنش است، بلکه حاکی از رشد آگاهی، سواد رسانه‌ای و مسئولیت‌پذیری زنان ایرانی در سطح ملی و فراملی است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که روایت‌های زنانه در هر دو دوره، نقش مهمی در تثبیت گفتمان مقاومت، انتقال مفاهیم ارزشی و برساخت هویت زن مسلمان ایرانی ایفا کرده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها منبعی برای بازنویسی تاریخ جنگ از منظر جنسیت هستند، بلکه ابزارهایی مؤثر برای دیپلماسی فرهنگی و مقاومت نرم در سطح جهانی محسوب می‌شوند.

چکیده در پی حملات تجاوزگرانه اسرائیل به ایران در خرداد 1404، و به تبع آن الزام به تخلیه برخی مناطق مسکونی و خروج برخی هموطنان از شهرهای محل سکونت خود، جاباما طی یک خبرربایی مسئولانه، با انتشار یک محتوا در صفحات مجازی اعلام نمود که باتوجه به شرایط جاری، با همراهی میزبانان دلسوز جاباما، شرایطی را برای اسکان اضطراری رایگان، اقساطی، با تحفیف وبژه در شهرهای مختلف ایران فراهم کرده‌است. هدف پژوهش حاضر تحلیل نظرات کاربران فضای مجازی به این محتوا و مسئولیت‌پذیری اجتماعی برند جاباما بوده است. پژوهش از نوع کاربردی و کیفی بوده و به روش تحلیل محتوا انجام شده است. جامعه آماری، تمامی نظرات کاربران نسبت به این محتوا بود؛ که از بین آنها، نظرات ثبت شده در صفحه اینستاگرام جاباما انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها، یادداشت‌برداری سیستماتیک از محتواها بوده و فرایند تحلیل با بهره‌گیری از کدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شده است. در سه بخش دسته‌بندی گردید: دسته اول، شامل کدهایی بودند که به بازتعریف برند از سوی کاربران می‌پرداخت، یعنی کدهایی که در آنها به ویژگی‌های برند از منظر کاربران و مخاطبانی که با محتوای جاباما مواجه شده بودند، اشاره شده بود. دسته دوم، کدهایی هستند که به عنوان سرمایه عاطفی و ارتباطی برند تلقی می‌شوند. دسته سوم، آن دسته از کدهایی هستند که بازتابی نمادین از برند ملی ایران را به نمایش می‌گذاشتند.

چکیده پژوهش حاضر با هدف بررسی بسیج منابع ملی در دوران دفاع مقدس، مبتنی بر چارچوب نظریِ پارادایم منبع‌محور، نظریه قابلیت‌های پویا، و اجزای نظریه بسیج منابع طراحی شده است. پیشینه تجربی تحقیق نیز با تمرکز بر این دوران تاریخی تحلیل گردید. روش تحقیق ترکیبی (کیفی-کمی) به کار گرفته شد:۱. فاز کیفی: مصاحبه با ۸ نفر از پیشکسوتان و نویسندگان حوزه دفاع مقدس جهت شناسایی منابع، قابلیت‌ها و عوامل مؤثر در بسیج منابع.۲. فاز کمی: توزیع پرسشنامه (طراحی‌شده از یافته‌های کیفی) میان ۱۳ نفر و رتبه‌بندی متغیرها با استفاده از آزمون فریدمن.در هر دو فاز، نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شد.

یافته‌های تحقیق: 1-شناسایی مؤلفه‌ها در فاز کیفی: منابع: ۵ نوع (انسانی، اخلاقی، فرهنگی-اجتماعی، مادی، سازمانی.) قابلیتها: ۵ نوع (انسانی، مدیریتی، سازمانی، اقتصادی، فناورانه.) عوامل مؤثر: ۱۵ عامل (نقش امام خمینی، مردم، رسانه‌ها، زنان، نهادها و...).2- رتبه‌بندی مؤلفه‌ها در فاز کمی:منابع براساس اولویت):۱. انسانی۲. اخلاقی۳. فرهنگی-اجتماعی۴. مادی۵. سازمانی)قابلیتها(۱. انسانی۲. مدیریتی۳. سازمانی۴. اقتصادی۵. فناورانه) عوامل بسیج‌کننده)امام خمینی (رتبه اول)، مردم، رادیو و تلویزیون، زنان، کمیته‌های انقلاب، کادر درمان، عشایر، فرهنگ صرفه‌جویی، روحانیون، ترابری، نوسازی تجهیزات، قومیت‌ها، دانشجویان و روزنامه‌ها. نتایج پژوهش نشان می‌دهد بسیج منابع در دوران دفاع مقدس بر پایه مثلث منابع، قابلیت‌ها و کفایت فرماندهی استوار بود. این سه عنصر به صورت هماهنگ، امکان بهره‌برداری بهینه از منابع محدود و تبدیل تهدیدها به فرصتها را فراهم آوردند. یافته‌ها علاوه بر تبیین الگوی بسیج در گذشته، می‌تواند چارچوبی برای مدیریت بحران در شرایط مشابه ارائه دهد.

چکیده دفاع مقدس جمهوری اسلامی ایران، عرصه‌ای بی‌بدیل برای نمایش وحدت و همبستگی ملی بود. در این میان، نقش اقوام و عشایر، به عنوان بخش‌های اصیل و ریشه‌دار جامعه ایرانی، برجستگی خاصی داشت. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تبیین ابعاد مختلف مشارکت، انگیزه‌ها، و تأثیرات حضور اقوام و عشایر ایلام در دفاع مقدس، و همچنین بررسی بازتاب این مشارکت در ساختار اجتماعی و فرهنگی این جوامع است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی کیفی و با بهره‌گیری از روش مطالعه موردی انجام شده است. جمع‌آوری داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با رزمندگان، جانبازان، خانواده‌های شهدا و افراد مطلع از اقوام و عشایر استان ایلام صورت گرفته است. علاوه بر این، اسناد و مدارک مرتبط با دفاع مقدس در سطح استان، شامل خاطرات، زندگینامه‌ها، و گزارش‌های رسمی نیز مورد بررسی قرار گرفته‌اند. داده‌های جمع‌آوری‌شده با استفاده از روش تحلیل مضمون مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌اند تا الگوها، مضامین و مفاهیم کلیدی مرتبط با نقش اقوام و عشایر در دفاع مقدس شناسایی و تبیین شوند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اقوام و عشایر استان ایلام مشارکت فعال و گسترده‌ای در دفاع مقدس داشته‌اند. انگیزه‌های این مشارکت فراتر از وظیفه ملی بوده و شامل عواملی همچون تعصب دینی، غیرت قومی-عشایری، دفاع از خاک و ناموس، و احساس همبستگی با سایر ایرانیان بوده است. حضور مؤثر نیروهای بومی در قالب دسته‌ها و گردان‌های عشایری، آشنایی آن‌ها با جغرافیای منطقه، و بهره‌گیری از ساختار اجتماعی و روابط قبیله‌ای در پشتیبانی جنگ، از جمله ابعاد برجسته مشارکت آنان بوده است. همچنین، پژوهش نشان می‌دهد که دفاع مقدس تأثیرات عمیقی بر ساختار اجتماعی و فرهنگی این جوامع داشته است، از جمله تقویت حس هویت ملی، تغییر در نقش‌های اجتماعی، و ایجاد الگوهای جدید از ایثار و فداکاری.