فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس

چکیده امروزه پرداختن به موضوع انتظام و امنیت در حوزه‌ها و قلمروهای گوناگون، از بحث‌انگیزترین مباحث سیاسی و استراتژیک به‌شمار می‌آید. عوامل، آرمان و مؤلّفه‌های دخیل در انتظام و امنیت نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. با عنایت به تحولات شتابان این حوزه‌ها همچون حوزه‌های دیگر، پی‌درپی بحث‌های جدید و تازه‌ای مطرح می‌گردد. در جمهوری اسلامی ایران، موضوع انتظام و امنیت از یک سو از ویژگی‌های خاصی برخوردار است و از سوی دیگر دیدگاه‌های متفاوتی را مطرح کرده است. در این میان، برخی از پدیده‌ها مانند بسیج نیز نقش و کارکردهای ویژه‌ای را در این حوزه‌ها به منصة ظهور رسانده‌اند. در این نوشتار به روش توصیفی و با رویکرد گردآوری اسنادی و کتابخانه‌ای، در ابتدا مروری بر مفاهیم کلیدی و اساسی همچون بسیج، فرهنگ، تفکر و تشکل بسیج، انتظام ملی، امنیت ملی و داخلی داشته و در ادامه به نقش بسیج در انتظام ملی در حوزه‌های نظامی-امنیتی، سیاسی، اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی و همچنین کارکردهای بسیج در حوزه امنیت داخلی در دو سطح؛ یعنی کارکردهای سخت‌افزارانه و نرم‌افزارانه می‌پردازیم. بسیج که نیرویی مبتنی بر جنبه‌های داوطلبانه، اعتقادی و مردمی است با داشتن توانایی‌های فرهنگی و اجتماعی و گستردگی رده‌های تحت پوشش و بخصوص انعطاف پذیری و سرعت عمل، در عین هزینه‌بری اندک، در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران با محدودیت‌هایی برای افزایش سطح اقتدار و امنیت ملی جهت مقابله با انواع متفاوت تهدیدات و ناآرامی‌ها مواجه می‌باشد، نقشی حیاتی در تأمین و حفظ انتظام ملی و امنیت داخلی جمهوری اسلامی ایران ایفا می‌نماید.

چکیده با حمله نظامی عراق به ایران، نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران با یکی از بزرگترین تهدیدات سیاسی-امنیتی مواجه شد. حضرت امام به عنوان رهبر انقلاب، در مواجهه با این تهدید، تدابیر و راهبردهای مختلفی را مدنظر داشتند که مجموعه آنها را می توان در قالب مفهوم «مدیریت دفاعی» حضرت امام مطرح کرد. این پژوهش به دنبال بررسی و تحلیل«فلسفه و ماهیت دفاع مقدس» از منظر امام(ره) و مبتنی بر متن«صحیفه امام» می باشد. روش پژوهش، روش تحلیل محتوای ترکیبی(کیفی وکمّی) است و با دو رویکرد قیاس و استقراء، متن صحیفه امام (ره) در دوران دفاع مقدس مورد بررسی و واکاوی قرار گرفته است. بر اساس فرایند «کد گذاری و مقوله بندی»، مهمترین تدابیر و راهبردهای حضرت امام احصا گردید. یافته های پژوهش نشان می دهد، دربین مفاهیم مولفه «فلسفه و ماهیت دفاع مقدس»، سه مفهوم «جنگ عقیده و جنگ اسلام و کفر»، «احیای ارزش های اسلامی و دینی» و «مبارزه با سلطه و استکبار قدرت ها» بالاترین فراوانی را داشته اند. حضرت امام برای مشروعیت بخشی به جنگ و دفاع مقدس، سه راهبرد مشخص شامل «تبیین فلسفه جنگ و دفاع از منظر دینی و عقیدتی»،«تبیین فلسفه جنگ از منظر امت محوری و جهانی اندیشی» و «تبیین فلسفه جنگ از منظر ملت محوری و حکومت محوری» را مد نظر داشتند. با عنایت به محوریت رضای الهی در منظومه فکری و عقیدتی حضرت امام، راهبرد «تبیین فلسفه جنگ و دفاع از منظر دینی و عقیدتی» مهمترین راهبرد محسوب می شود و میزان بالای فراوانی مفاهیم این راهبرد نیز موید این مطلب است.

چکیده مدیریت و فرماندهی لازمه هر حرکت دسته جمعی است. از جمله فرماندهان و مدیران موفق، شهید احمد کاظمی است. این پژوهش کیفی به روش داده بنیاد متنی و تحلیل مضمون به تبیین الگوی فرماندهی و مدیریتی شهید احمد کاظمی می پردازد و در صدد بیان ارائه الگوی مناسب رهبری برای مدیران و فرماندهان است. با بررسی کتب، مصاحبه ها، سخنان شهید احمد کاظمی، کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی انجام گردید و پدیده محوری مقاله در چند لایه شامل زمینه ها، ابعاد، موانع، راهکارها، پیامد و چشم انداز مورد بررسی قرار گرفت. نتایج پژوهش حاکی از آن است که از جمله زمینه های ایجاد شده عبارتند از عوامل مبنایی(دفاع از اسلام و معارف شیعه و به دست آوردن رضایت الهی)، عوامل میدانی(اطاعت از امام، پیروی از رهبری و پای بند بودن به اندیشه و تفکر امام و مسئولیت پذیر)، بعدفردی و رفتاری، بعد معنوی و ارزشی، بعد فرماندهی و مدیریتی، بعد نظامی و ازجمله عوامل موفق این سردار بزرگ دانستن تاکتیک و راهبردهای مختلف در میادین مختلف، روحیه سرسختانه و شجاع و مبارزانه و مبتکرانه و همراهی گفتار با عمل بود و به دنبال انسجام ملی و استقلال کشور و ارتقای سطح توانمندی کشور و رضایت حق و سربلند نگه داشتن پرچم دین بود.

چکیده جنگ تحمیلی بین جمهوری اسلامی ایران و رژیم بعثی عراق ازشهریور 1359تا مرداد1367 ه ش به طول انجامید امام خمینی ره با استناد به آیه 9 سوره حجرات، تجاوز رژیم بعثی عراق را تحت عنوان جرم بغی معرفی میکند ؛ در فقه اسلامی نسبت به باغیان ابتدا با مذاکره به راه های مسالمت آمیز دعوت می شوند و در صورت عدم تاثیر به جنگ با باغیان پرداخته می شود ولی در اینکه دارای تشکیلات باشند یا نباشند در برخورد با زخمی ها و فراریان و اسرای باغیان حکم متفاوتی صادر می شود. راهکارهای امام خمینی ره در مقابله با این جرم من جمله دعوت کشورهای اسلامی به دفع تجاوز باغیان طبق آیه شریفه 9حجرات،فرماندهی کل قوا ، جلوگیری از انحلال ارتش و تشکیل سپاه و بسیج مستضعفین و تشکیل شورای عالی دفاع قبل از جنگ،تاسیس جهاد سازندگی ،حکم تشکیل نیروهای سه گانه سپاه،و تاسیس شورای عالی پشتیبانی جنگ و بالاخره پیام های سرنوشت سازی که در عملیات های مختلف جنگ میداد،می باشد. نتایج حاصل از تحقیق روش تحلیلی - توصیفی و کتابخانه ای بوده که به جرم انگاری و حکم این جرم در مذاهب اسلامی پرداخته و بالاخره راهکارهای مقابله با این جرم از دیدگاه امام خمینی بررسی می شود

چکیده کشور ما از جمله کشورهایی است که با بحران‌های مختلفی مواجه می شود از جمله زلزله، جنگ، همه‌گیری یک بیماری واگیردار و .. از جمله بحران‌هایی که تا کنون مواجه شده است جنگ تحمیلی بود. اگر چه تحقیقات زیادی در خصوص جنگ صورت پذیرفته است ولی در خصوص نقش پشتیبانی لجستیکی در شکست حصر آبادان تا کنون تحقیقی انجام نشده است. در این راستا پژوهش حاضر به الگوی مدیریت لجستیک نظامی در شرایط بحران شکست حصر سوسنگرد در قالب یک الگو پرداخته است. این تحقیق ازنظر هدف، پژوهشی اکتشافی و ازنظر نوع استفاده، کاربردی است و در آن روش پژوهش داده بنیاد استفاده شده است. داده‌ها با استفاده از نمونه‌گیری غیر احتمالی با 20 نفر از رزمندگان دفاع مقدس همچنین پژوهشگران دفاع مقدس گردآوری شد. برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز از نرم‌افزار مکس کیودا استفاده گردید. بر اساس تحلیل داده‌ها، مقوله علی شامل علل اقتصادی، علل ژئوپلوتیکی و علل ایدئولوژیکی، مقوله محوری شامل مدیریت اطلاعات، ترابری و مکان یابی بهینه تجهیزات و نیروها راهبردها شامل انعطاف‌پذیری، هم‌افزایی و سرعت واکنش، عوامل مداخله گر شامل فرماندهی و کنترل، نیروی انسانی و تجهیزات و سرانجام پیامدها شامل پیامد سیاسی، اجتماعی و نظامی بودند. مدل ارائه‌شده می‌تواند برای انتقال تجربیات و ارزش ها به نسل های آینده برای ایفای نقش مؤثرتر در یگان‌های عملیاتی یاری برساند و باعث افزایش قدرت دفاعی کشور شود.

چکیده پژوهش حاضر در نظر دارد کتاب گنجینۀآسمانی آوینی را از منظر تأثیر نیروهای معنوی و دینی در ارتقای روحیۀ رزمی رزمندگان دفاع مقدس بررسی کند؛ بنابراین برای فهم بهتر تلاش آوینی در ارائۀ بعد معنوی رزمندگان هشت سال جنگ و تأثیر آن در توانایی رزمی آنان، باید ارتباط بینامتنی کلام آوینی و ادبیات دینی وعرفانی زبان و ادبیات فارسی موردتوجه قرارگیرد. این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی با رویکرد مقایسه‌ای به بررسی استفادۀ گفتارمتن‌های آوینی از متون کهن معنوی و عرفانی ادب فارسی و تأثیر این باورها برچگونگی رزم رزمندگان جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. بدین منظور بن‌مایه‌هایی مانند نیت، یقین، ایثار و شهادت را به‌عنوان مهم‌ترین شاخص‌های معنوی گفتارمتن‌های شهیدآوینی که در فرهنگ دینی و عرفان اسلامی تجلی کرده‌اند و در افزایش استقامت و قدرت رزمی رزمندگان میهن اسلامی تأثیر داشته‌اند در نظر می‌گیرد. میزان و چگونگی استفادۀ آوینی از این بن‌مایه‌ها را برای نشان‌دادن ابعاد معنوی رزمندگان در جهت تقویت قدرت رزمی و استقامت آنان، بررسی می‌کند این بررسی نشان می‌دهد هرچه نیروی معنوی و روحیه دینی قوی‌ترباشد توکل به خدا و اعتقادات قلبی برای مقاومت و ایثار رزمندگان در برابر دشمنان بیشتر می‌شود. نتایج این پژوهش مؤید این است که مرتضی آوینی برای توصیف مشاهدات خود از جنگ، از مضامین عرفانی کلاسیک، تأثیر پذیرفته و به این مفاهیم جنبه‌ای پویا و زنده داده و آنها را در اثرِ خود با صورت‌بندی معاصر با رنگ و پرتوی از حماسه و معنا، درجهت انگیزه و توان بخشی رزمندگان به کار گرفته است.

چکیده هدف پژوهش حاضر بررسی کیفی ابعاد سبک‌زندگی همسران شهدا دوران 8 ساله دفاع مقدس بود. روش پژوهش حاضر کیفی با رویکرد پدیدارشناختی بود. جامعه پژوهش حاضر، تمامی همسران شهدا شهر یزد بودند که از این میان 17 نفر بر اساس شیوه نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. افرادی برای شرکت در پژوهش انتخاب شدند که بر اساس نمره برش در پرسشنامۀ سلامت‌ عمومی‌ گلدبرگ (1972) از سلامت بالایی برخوردار بودند. انتخاب حجم نمونه تا حد اشباع نظری در پژوهش‌های کیفی انجام شد. ابزار مورد استفاده در پژوهش مصاحبه نیمه ساختار یافته بود که از این طریق معیارها، ویژگی‌ها و مقوله‌های مرتبط با سبک زندگی سالم بر اساس نظر همسران شهدا استخراج گردید. برای تحلیل داده‌ها از شیوه تحلیل مضمون به روش کلایزی استفاده شد. نتایج نشان داد سبک زندگی همسران شهدا دارای چهار بعد سلامت روان، روابط و مشارکت اجتماعی، گرایش معنوی و مدیریت اخلاقی بود که به دو دسته سبک زندگی متمرکز به سلامت روانی- اجتماعی (آینده‌نگری، استقلال، تعامل اجتماعی و ..) و سبک زندگی متمرکز به گرایش معنوی-اخلاقی ( عبادت و بندگی، ایمان به خدا، تعهد اخلاقی و ..) طبقه‌بندی شد. بر اساس یافته‌های پژوهش می‌توان گفت الگوی خاصی از سبک زندگی که توسط همسران شهدا استخراج شد، می تواند به پیامدهای مثبت روانشناختی در آن‌ها منجر شود.

چکیده در این پژوهش به بیان و ارزیابی راهبردهای حکومت بعثی عراق در جنگ با جمهوری اسلامی ایران پرداخته می شود و تحولات آن مورد بررسی قرار می‌گیرد. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و گردآوری اطلاعات آن کتابخانه‌ای، اسنادی و اینترنتی می‌‌باشد. سوال اصلی پژوهش این است که عراق با اتخاذ چه راهبردی دست به تهاجم نظامی علیه ایران زد؟ همچنین چه تحولاتی در راهبردهای عراق در طول جنگ با ایران رخ داد؟ نتیجه کلی مقاله نشان می‌دهد که عراق با اتخاذ استراتژی "برپایی جنگ" به دنبال نیل به سه هدف "تغییر معاهده 1975" و به کنترل درآوردن اروندرود و نیز "جداسازی استان خوزستان" از ایران و همچنین "سلب حاکمیت دولت ایران از جزایر سه گانه" بوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک در خلیج فارس بوده است. در نهایت در این پژوهش مشخص شده است که راهبرد عراق در لشکرکشی به خاک ایران با توجه به دفاع همه جانبه مردم و قوای مسلح جمهوری اسلامی ایران، شکست سختی خورده و ناکام مانده است. صدام حسین به هیچیک از اهداف خود از برپایی جنگ نرسید. وحدت سرزمینی و یکپارچگی ایران باقی ماند و حزب بعث نیز چند سال پس از پایان جنگ نابود شد و صدام نیز حکومت خود بر رژیم بعث عراق را از دست داد و سرانجام کشته شد.  

چکیده تسلیحات شیمیایی، به رغم فناوری ساده، قدرت تخریب بسیار بالایی دارند. نیروهای رژیم بعث با حمایت کشورهای دیگر، به کارگیری تسلیحات شیمیایی علیه ایران را از 23 دی ماه 1359، یعنی از همان اوان آغاز دفاع مقدس، آغاز کردند و این کار روز به روز رو به تزاید گذاشت. تعداد حملات عراق در نمودار رشد نسبی، در حدود ده حمله در سال 1359 بوده و این در حالی است که قریب به 45 حمله در سال 1367 انجام داده است که بدون تردید، با همکاری دیگر کشورها، از جمله و به ویژه آمریکا، بوده است. مقاله پیش رو بر آن شده است تا به موضوع به کار گیری تسلیحات شیمیایی در دفاع مقدس از منظر حقوق مسئولیت بین‌المللی کشورها بپردازد. فرضیه مقاله این است که مسئول دانستن یک کشور بابت آن عمل متخلفانه بین‌المللی، مانع از مسئول دانستن کشور یا کشورهای دیگر دانسته نمی‌شود. سطور حاضر، یک پژوهش کیفی و تحلیلی است و روش پژوهش به مفهوم تحقیقات کمّی در آن وجود ندارد. راستی آزمایی فرضیه این پژوهش از طریق توصیف، تحلیل منطقی و بررسی منابع حقوق بین‌الملل عمومی است. مقاله پیش رو از رهگذر تحلیل گزاره‌های حقوقی بین‌المللی استدلال کرده است که مضاف بر رژیم بعث، مسئولیت بین-المللی کشورهای دیگر، از جمله و به ویژه آمریکا بابت نقشی که در کمک یا مساعدت ایفا کرده‌اند محقق است.