فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس

چکیده تحقیق حاضر با ارائه مدلی مبتنی بر مدیریت اثربخش نشر ارزش‌های دفاع مقدس در خراسان‌ شمالی انجام شده است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که دفاع مقدس سند افتخاری برای نسل کنونی و نسل‌های آینده است. جامعه‌ی آماری شامل تمامی مدیران و دست‌اندرکاران سازمان‌ها و نهادهای خراسان شمالی به تعداد 100 نفر می‌باشد که به روش تصادفی انتخاب شدند. جمع‌آوری داده‌ها با استفاده از ابزار پرسشنامه‌ی محقق‌ساخته انجام شد که روایی آن از نوع محتوایی بوده که مورد تأیید اساتید قرار گرفته و پایایی آن نیز با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ 0.94 محاسبه شده ‌است. داده‌های گردآوری شده با روش تحلیل عامل اکتشافی به‌وسیله نرم افزار اس پی اس نسخه 22 و لیزر نسخه 8.80 در دو بخش آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که مدیریت اثربخش نشر ارزش-های دفاع مقدس باید در 4 بعد، شامل: قانونی، فرهنگی- اجتماعی، آموزشی- پژوهشی و فناوری مورد توجه قرار گیرد. 17 عامل و 72 گویه نیز شناسایی شدند، که عوامل «حمایت مالی سازمان‌ها از آثار منتشر شده» و «سیستم تشویق و ترغیب از فعالین عرصه» در بعد قانونی، عوامل «برگزاری مراسمات و مناسبت‌ها»، «سیستم اطلاعات و ارتباطات مناسب»، «فضاسازی عمومی»، «هنرنمایی مناسب»، «گردهمایی‌ها و همایش‌ها» در بعد فرهنگی-اجتماعی، عوامل «مطالعات علمی»، «برگزاری دوره‌های آموزشی ویژه سازمان‌ها و نهادها»، «دوره‌های آموزشی مدارس و دانشگاه‌ها» در بعد آموزشی-پژوهشی و عوامل «فعالیت در عرصه مجازی» و «تولیدات نرم‌افزاری» در بعد فناوری قرار می‌گیرند.

چکیده عامل جغرافیا و ژئوپلیتیک نقش انکارناپذیری در وقوع جنگ‌ها ایفا می‌کنند. دولتمردان کشورهایی که با محدودیت‌های ژئوپلیتیکی روبه‌رو هستند، غالباً برای تغییر این وضعیت، دیدگاه‌های توسعه‌طلبانه‌ای نسبت به همسایگان خود دارند. کشور ایران نیز با توجه به موقعیت ژئوپلیتیکی‌اش، همواره مورد تهدید قرار گرفته است. جنگ هشت‌ساله عراق علیه ایران، به عنوان یکی از مهم‌ترین جنگ‌های دوره معاصر تا حد زیادی متأثر از ژئوپلیتیک و عامل جغرافیا بوده است. هدف این پژوهش بررسی و تبیین زمینه‌های ژئوپلیتیکی بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران می‌باشد. درواقع پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سؤال است که مهم‌ترین زمینه‌های ژئوپلیتیکی بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران کدم‌اند؟ این پژوهش بر اساس ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی محسوب می‌شود. اطلاعات موردنیاز به شیوه اسنادی و با مراجعه به منابع معتبری چون کتب، مقالات و گزارش‌های معتبر گردآوری شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در بستر سه سطح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی به وقوع پیوست. بنا به این یافته‌ها، عوامل ژئوپلیتیکی بروز جنگ در سطح ملی به عوامل سرزمینی و قلمرویی، ژئواکونومیک، ژئوکالچر، هیدروپلتیک، سیاسی، ژئواستراتژی و نظامی؛ در سطح منطقه‌ای به عوامل سرزمینی، ژئواکونومیک، ژئوکالچر، سیاسی، ژئواستراتژی و نظامی و در سطح بین‌الملل به عوامل ژئواکونومیک، ژئوکالچر، سیاسی، ژئواستراتژی و نظامی قابل‌تقسیم و بررسی است.

واژگان کلیدی: ژئوپلیتیک، ایران، عراق، جنگ تحمیلی، تنش و منازعه

چکیده بروز تحولات گسترده در جهان و تاثیرات عمیق آن بر فضای داخلی کشور، لزوم استفاده از روش‌های موفق اداره منابع انسانی را بیش از پیش پررنگ می‌کند. یکی از برهه‌های درخشان اداره منابع انسانی، دوران دفاع مقدس است. استفاده حداکثری از منابع انسانی، شناخت شاخصه‌های نیروی انسانی کارآمد و ایجاد مزیت رقابتی در ساختار از جمله مهم‌ترین شاخص‌ها در بازشناسی الگوی معماری منابع انسانی دوران دفاع مقدس است. تحقیق حاضر سعی دارد با استفاده از دیدگاه‌های فرماندهان، الگوی معماری منابع انسانی دوران دفاع مقدس را کشف نماید. پژوهش حاضر در دسته‌بندی پژوهش‌های کیفی قرار دارد و شیوه گردآوری داده‌ها، روش مصاحبه می‌باشد. داده‌های مذکور با روش تحلیل محتوا، تجزیه و تحلیل شده‌است. حجم نمونه 11 نفر بوده و نمونه‌گیری به صورت هدفمند انجام شده و تا ایجاد اشباع نظری ادامه یافته‌است. در نهایت و با طی نمودن مراحل پژوهش، در مرحله اول کدگذاری 90 کد و در گام بعدی، 33 مقوله از فیش‌ها استخراج گردید و در گام آخر و کدگذاری نهایی نیز 5 مضمون از معماری منابع انسانی استخراج و رتبه‌بندی شد. روایت نظری این پژوهش بدین شرح متبلور شد: «تجربه هشت سال دفاع مقدس جزو درخشان‌ترین نقاط تاریخی کشور از لحاظ مدیریت و معماری منابع انسانی است. مضامین شاخص معماری منابع انسانی از دید فرماندهان دفاع مقدس به ترتیب عبارتند از: مومن به خدا، جوان بودن، عملیاتی بودن، دارای خلاقیت و شجاع بودن». در پایان نیز پیشنهاداتی برای تحقیقات آتی ارایه شده است.

چکیده پژوهش حاضر باهدف ارزیابی جایگاه رویکرد سیاسی ـ معنوی سرمایه‌ اجتماعی در پیروزی‌های دوران دفاع مقدس به روش کتابخانه‌ای به نگارش درآمده‌است. سؤال اصلی دراین نوشتار این‌است‌که، آیا عوامل معنوی سرمایه ‌اجتماعی درروند پیروزی‌های دوران دفاع مقدس تأثیرگذار بوده است؟ درپاسخ آن، می‌توان این فرضیه را در نظر گرفت: جمهوری‌اسلامی ایران توانسته است درفرایند تحولات دفاع مقدس، علاوه بر مقاومت و وادارنمودن دشمن متجاوز به عقب‌نشینی، در حوزه دیپلماسی منطقه‌ای و بین‌المللی نقش‌آفرینی و تصمیم سازی نماید. بر این اساس یافته‌ها نشان می‌دهد: سرزمین ایران در طول تاریخ خود به‌خصوص در دویست سال گذشته موردتهاجم دشمنان قرارگرفته و بخش‌هایی از مناطق راهبردی خود را ازدست‌داده است. اما در حماسه هشت سال دفاع مقدس با توجه به رهبری کاریزمایی امام خمینی‌(ره) و بهره‌مندی از آموزه‌های دینی و تشیع انقلابی، شهادت گرایی روحیه ایثار و فداکاری درراه خدا، فرهنگ مهدویت و غیبت و... توده‌های مردم به سمت جبهه‌های جنگ هجوم آوردند و رزمندگان ایرانی در یک جنگ نامتقارن، دشمن متجاوز را وادار به عقب‌نشینی و شکست نمودند. یکی از شاخص‌های مهم این‌تحقیق که آن را با سایر پژوهش‌ها متفاوت می‌سازد نقش باورهای عمیق مذهبی و قدرت معنوی در پیروزی‌های رزمندگان ایرانی درروند تحولات جنگ تحمیلی عراق علیه ایران می‌باشد.

چکیده انقلاب اسلامی ایران در شرایطی به وقوع پیوست که جهان دورانی پر فراز و نشیب، ناشی از جنگهای جهانی را پشت سر نهاده بود و نظامی موسوم به دو قطبی را تجربه می کرد. نظامی که شرط بقای ملتها را در پیوستن به یکی از دو قطب مسلط می دانست. سر دادن شعار «نه شرقی و نه غربی» در این فضای سیاسی بین المللی، بسیاری از محاسبات را بر هم زد و افق جدیدی پیش روی دیگر کشورها و ملتها گشود. شاید یکی از مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران گذر از نظام مسلط و ایجاد ترتیبی جدید و به چالش کشیدن هژمون بین المللی بود. در این میان مکتب و اندیشه رهبر کبیر انقلاب در تثبیت و تداوم این حرکت نقش به سزایی ایفا نمود. امروز نیز مکتب و اندیشه سیاسی مقام معظم رهبری امام خامنه ای که در امتداد با اندیشه معمار کبیر انقلاب اسلامی می باشد، توانسته است تاثیرات شگرف خود را ادامه دهد. این پژوهش در پی آن است تا نقش انقلاب اسلامی و تاثیر آن بر افول قدرت آمریکا را مورد بررسی قرار دهد و در این میان چارچوب فکری و اندیشه دفاعی امام خامنه ای را مد نظر قرار داده است. این پژوهش به طریق توصیفی و تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای به انجام رسیده است.

چکیده در عصر حاضر جنگ شناختی، ابزار اصلی دستیابی به اهداف توسعه طلبانه قدرت های استکباری بدون درگیری نظامی است. جنگ شناختی، رهیافتی ترکیبی از ظرفیت های نبرد غیر جنبشی متعلق به فضای سایبر، اطلاعات، روانشناسی، مهندسی اجتماع برای پیروزی در جنگ بدون رودرویی فیزیکی است.استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در جنگهای شناختی برای مداخله در امور داخلی سایر کشورها از جمله ایران تأثیر مخربی داشته و باعث تغییر شناخت ملت گردیده است. حال پرسش این است که اهداف جنگ شناختی دشمن و راهکارهای تاب آوری مقابله با آن با تاکید بر آموزه های قرآن چیست؟در فرضیه بیان می شود که آگاهی از آموزه های قرآن نقش اساسی در مقابله با اهداف جنگ شناختی دشمن دارند.پژوهشگران در این مقاله با استفاده از روش اسنادی با اتکا به منابع مکتوب کتابخانه ای به واکاوی اهداف جنگ شناختی از جمله تحریف واقعیت‌ها، ایجاد یأس و ناامیدی، نادیده گرفتن دستاورد‌ها و پیشرفت‌های عظیم انقلاب، خدشه‌دار کردن غیرت دینی و زیرسوال بردن سنت‌های الهی پرداخته و راهکارهای تاب آوری مقابله با آن را شامل افزایش آگاهی و بصیرت ،شناخت تکنیک های جنگ شناختی ، ولایت پذیری،جهاد تبیین وارتقاء سواد رسانه ای با تاکید بر آموزه های قرآن می دانند.

چکیده هر تمدن و جامعه‌ای برای تحقق اهداف خود نیازمند امنیت و ایمنی از تهدیدات است. یکی از مجاری عینیت بخشی به تاکید اسلام بر اصالت صلح و امنیت، بکارگیری دیپلماسی در روابط با همسایگان و دیگر کشورها می‌باشد. امروزه در عصر جهانی شدن یکی از شیوه‌های مهم در تحقق امنیت و آرامش نظام بین الملل، استفاده از روش دیپلماسی دفاعی است. تحقیق حاضر باهدف تبیین نقش دیپلماسی دفاعی درتحقق امنیت تمدن اسلامی در عصر جهانی شدن، به این پرسش اصلی پاسخ میدهد که دیپلماسی دفاعی چگونه می‌تواند برای ‌تحقق امنیت تمدن اسلامی در عصر جهانی شدن نقش ایفا کند؟ درپاسخگویی به این پرسش از ابزار مصاحبه با صاحبنظران و خبرگان و پرسشنامه‌ و مطالعات کتابخانه‌ای ‌و‌اسنادی استفاده شده است. نوع این پژوهش از نظر هدف، توسعه‌ای-‌کاربردی و از نظر روش، توصیفی-‌تحلیلی است. نتایج و یافته‌های تحقیق حاضر نشان می‌دهد که دیپلماسی دفاعی بواسطه ابزارهایی از جمله؛ بسط مذاکره در پرتو جهانی شدن، تبادل فناوری تجهیزات دفاعی، پیشگیری از منازعه، بازدارندگی، حفظ صلح و توافق‌های دفاعی چند جانبه در تحقق امنیت تمدن اسلامی در عصر جهانی شدن، ایفای نقش می‌کند.

چکیده فرماندهی یکی از بنیادین‌ترین مولفه‌ها در موفقیت یک سازمان نظامی است. نشان‌گذاری یک فرد در جایگاه فرماندهی، اگر مبتنی بر استعدادیابی دقیقی نباشد، همه فرایندهای جانشین‌پروری از جمله آموزش و تجربه‌اندوزی و ارتقای آن فرد را دچار اختلال کرده و در نهایت منجر به تضعیف سازمان نظامی شود. به همین دلیل لازم است استعدادیابی به مثابه اولین و ای‌بسا مهم‌ترین گام در جانشین‌پروری با دقتی مضاعف صورت گیرد. از آن جا که در دوران انقلاب اسلامی، تجربه دفاع مقدس به عنوان تجربه‌ای موفق و کارآمد پذیرفته شده است، ببرسی آن دوران به مثابه تجربه‌زیسته موفق مد نظر قرار گرفته است. در این پژوهش تلاش شده با مطالعه زندگی بیست نفر از فرماندهانِ شهید دفاع مقدس، استعدادهای بنیادین فرماندهی که میان همه آنان مشترک بوده، احصا گردد. این استعدادهای بنیادین به هنگام شکوفا شدن، می‌توانند شایستگی‌های مورد نیاز برای جایگاه فرماندهی را در فرد فراهم آورند. در پژوهش حاضر گردآوری داده‌های پژوهش به روش مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای صورت پذیرفته و در مواردی که منابع موجود دارای نقص بوده‌اند، به مصاحبه با نزدیکان آنان اقدام شده است. تحلیل داده‌ها به روش تحلیل مضمون انجام شده است. پس از کدگذاری باز و رسیدن به مضامین فرعی و اصلی نتایج تحقیق نشان داد استعدادهای بنیادین فرماندهی شامل «عقل»، «بزرگی روح»، «بزرگواری روح»، «قوت روح» و «ویژگی‌های جسمانی» می‌باشد.

چکیده با توجه به اهمیت استفاده از تجارب موفق در بهبود عملکرد از سویی و از دیگر سو اهمیت دفاع مقدس و عملیات‌های پیروزمندانه آن و لزوم استفاده از این تجارب فاخر، در این پژوهش به شناسایی و تعیین روابط (اولویت) عوامل برتری‌ساز عملیات‌های پیروزمندانه دفاع مقدس پرداخته شده است. بدین منظور ابتدا با رویکرد تحلیل کیفی و با استفاده از نظرات تعداد 10 نفر از خبرگان و پژوهش‌گران شاخص دفاع مقدس عوامل کلیدی موفقیت که از پیشینه‌‌های پژوهشی بدست آمده بود مورد بررسی و تعدیل قرار گرفت و تعداد 12 عامل به عنوان عوامل مؤثر انتخاب شد. پس از ارائه مدل مفهومی و تدوین پرسشنامه کمی مبتنی بر شیوه دیماتل و تکمیل پرسشنامه توسط خبرگان شاخص این حوزه، به تعیین تأثیر و تاثر عوامل بر یکدیگر پرداخته شد و اولویت‌بندی عوامل با استفاده از روش دیماتل صورت گرفت. نتایج اولویت‌بندی براساس شدت مطلق اثرات در چهار سطح دسته‌بندی شدند. پنج اولویت اول عوامل از جهت اثرگذاری بیشتر بر سایر عوامل عبارتند از: 1) ولایت‌مداری و اطاعت‌پذیری از فرمانده، 2) معنویت گرایی، فرهنگ ایثار و ازخودگذشتگی و شجاعت، 3) آموزش متناسب و یکپارچه نیروها، 4) بهره‌گیری از نیروی جوانی، 5) ابتکار و خلاقیت در عملیات. تحلیل یافته‌ها در این پژوهش که با رویکردی نوآورانه و استفاده از شیوه‌ اختصاصی دیماتل برای تعیین الگوی تأثیر و تأثر عوامل بر یکدیگر انجام شده، می‌تواند زمینه بهبود عملکرد و توجه بیشتر به عوامل سرنوشت‌ساز و ارزش‌آفرین در عرصه‌های مختلف مدیریتی در سطح کشوری و لشکری مهیا نماید.